Khi nhiều người cùng gây thiệt hại cho một người khác, họ phải liên đới bồi thường: người bị hại có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong số họ trả toàn bộ, còn giữa những người gây thiệt hại thì phần của mỗi người được xác định theo mức độ lỗi, không xác định được thì chia đều. Đây là quy tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường ngoài hợp đồng, kết hợp với quy định chung về nghĩa vụ liên đới.
Quy tắc này có hai tầng, và nhầm lẫn giữa hai tầng là nguồn gốc của nhiều tranh cãi: tầng đối ngoại giữa nhóm người gây hại với người bị hại, và tầng đối nội giữa chính những người gây hại với nhau. Bài dưới đây tách từng tầng, chỉ ra khi nào là "cùng gây ra", và những việc cần làm khi bạn ở một trong hai phía.
Tầng thứ nhất: người bị hại được đòi ai
Liên đới có nghĩa là trước người bị hại, cả nhóm như một khối. Người bị hại không phải tự tính xem ai lỗi bao nhiêu, cũng không phải đi đòi từng người một phần nhỏ. Họ có thể yêu cầu bất kỳ ai trong số những người cùng gây thiệt hại thực hiện toàn bộ nghĩa vụ bồi thường, thường là người có khả năng chi trả nhất hoặc người dễ liên lạc nhất.
Vì sao luật lại có lợi cho người bị hại như vậy? Vì người bị hại không tham gia vào hành vi chung và thường không có cách nào biết nội bộ nhóm kia phân công ra sao. Nếu bắt họ chia nhỏ yêu cầu, họ sẽ gánh rủi ro một người trong nhóm không có tiền hoặc bỏ trốn. Liên đới chuyển rủi ro đó về phía những người đã cùng gây ra thiệt hại.
Liên đới không có nghĩa là người bị hại được nhận nhiều lần. Khi một người đã trả đủ, nghĩa vụ đối với người bị hại chấm dứt cho cả nhóm. Người bị hại cũng có thể nhận từng phần từ nhiều người, miễn là tổng không vượt quá thiệt hại được xác định.
Tầng thứ hai: chia nhau trong nội bộ người gây thiệt hại
Sau khi đã đền cho người bị hại, câu hỏi tiếp theo là mỗi người trong nhóm thực sự phải chịu bao nhiêu. Bộ luật Dân sự 2015 quy định trách nhiệm của từng người được xác định tương ứng với mức độ lỗi của mỗi người; nếu không xác định được mức độ lỗi thì họ bồi thường theo phần bằng nhau.
Người đã trả nhiều hơn phần của mình có quyền yêu cầu những người còn lại hoàn trả phần tương ứng của họ. Đây là quy tắc chung của nghĩa vụ liên đới. Ví dụ giả định: ba người cùng làm hỏng một tài sản, người A bị đòi và đã trả toàn bộ; nếu mức lỗi được xác định là ngang nhau, A có quyền đòi B và C mỗi người một phần ba số tiền đã trả.
Mức độ lỗi được đánh giá như ở các tình huống chia lỗi khác: ai khởi xướng, ai trực tiếp gây ra, ai chỉ tham gia thụ động, lỗi cố ý hay vô ý. Người chủ mưu cố ý thường gánh phần lớn hơn người bị rủ rê tham gia. Khi những người trong nhóm không tự thống nhất được, toà án có thể xác định phần của từng người, kể cả ngay trong vụ việc mà người bị hại khởi kiện.
Khi nào là "cùng gây thiệt hại"
Có hành vi chung hướng tới cùng một việc. Một nhóm cùng tham gia một hoạt động, như cùng khiêng một vật nặng làm sập cầu thang nhà người khác, cùng đốt rác làm cháy lan sang vườn bên cạnh. Mỗi hành vi góp vào kết quả chung.
Hoặc nhiều hành vi độc lập dẫn tới một thiệt hại không tách được. Ví dụ giả định: hai xưởng cùng xả nước thải ra một mương tưới, cá của một hộ nuôi chết. Nếu không thể tách phần thiệt hại do từng xưởng, hai xưởng thường bị xem là cùng gây thiệt hại.
Thiệt hại tách được thì mỗi người chịu phần mình. Nếu hai người làm hỏng hai món đồ khác nhau của cùng một chủ, mỗi người chỉ bồi thường món mình làm hỏng. Không có lý do để liên đới khi thiệt hại tách bạch rõ ràng.
Người giúp sức, xúi giục cũng có thể nằm trong nhóm. Người không trực tiếp ra tay nhưng chủ động rủ rê, đưa phương tiện, giúp sức để hành vi gây thiệt hại xảy ra thường được xem là cùng gây thiệt hại, với mức lỗi được đánh giá tương ứng.
Đứng xem không phải là cùng gây thiệt hại. Người chỉ có mặt, không tham gia, không hỗ trợ thì không vì sự có mặt mà phải liên đới. Ranh giới này thường là điểm tranh luận chính trong các vụ có nhiều người ở hiện trường.
Liên đới, theo phần và chịu riêng: so sánh nhanh
Liên đới chỉ là một trong ba cách trách nhiệm có thể được phân bổ khi có nhiều người liên quan. Bảng sau giúp phân biệt.
| Cách phân bổ | Người bị hại đòi ai | Khi nào thường gặp | Rủi ro cho người bị hại |
|---|---|---|---|
| Liên đới | Bất kỳ ai, đòi toàn bộ | Nhiều người cùng gây ra một thiệt hại không tách được | Thấp: chỉ cần một người có khả năng trả |
| Theo phần | Mỗi người phần của họ | Khi luật hoặc thoả thuận quy định chia phần, hoặc thiệt hại tách được | Cao hơn: người nào không trả thì phần đó khó đòi |
| Chịu riêng | Chỉ người gây ra phần thiệt hại đó | Mỗi người gây một thiệt hại riêng biệt | Tuỳ khả năng của từng người |
| Liên đới cùng người có trách nhiệm quản lý | Người trực tiếp gây hại và người có lỗi trong quản lý | Ví dụ: chủ xe để người khác lấy xe dễ dàng rồi xe gây tai nạn | Thấp, có thêm một chủ thể chịu trách nhiệm |
Trong hợp đồng, nhiều người đứng cùng một bên có thể chịu trách nhiệm liên đới hoặc theo phần tuỳ thoả thuận; nếu soạn hợp đồng có nhiều người, nên ghi rõ ngay từ đầu.
Ví dụ giả định ngoài các vụ xô xát
Liên đới hay được nhắc tới trong các vụ đánh nhau, nhưng thực tế xuất hiện nhiều trong đời sống dân sự hằng ngày.
- Nhóm thanh niên đá bóng làm đổ hàng rào. Ví dụ giả định: một nhóm cùng chơi bóng trên bãi đất ven làng, liên tục sút bóng mạnh vào hàng rào gỗ của nhà bên cạnh, hàng rào đổ. Chủ nhà có thể đòi một người đại diện trả toàn bộ; trong nhóm, người sút trúng nhiều hơn hoặc người rủ cả nhóm chơi ở chỗ đó có thể chịu phần lớn hơn nếu chứng minh được.
- Hai nhà thầu cùng thi công. Ví dụ giả định: một nhà thầu đào móng, một nhà thầu khác đóng cọc cạnh đó, nhà dân bên cạnh bị nứt. Nếu không tách được vết nứt nào do hoạt động nào, chủ nhà có thể yêu cầu cả hai liên đới, rồi hai nhà thầu tự phân định với nhau dựa trên giám định kỹ thuật.
- Hai hộ đổ rác gây tắc cống. Ví dụ giả định: hai hộ kinh doanh cùng đổ phế thải xây dựng xuống cống chung, nước ngập vào cửa hàng thứ ba. Thiệt hại khó tách theo từng hộ, nên cơ chế liên đới thường được đặt ra.
- Người cho mượn và người mượn. Ví dụ giả định: một người cho bạn mượn xe máy dù biết bạn chưa có bằng lái, người mượn gây hư hỏng tài sản người khác. Ngoài người trực tiếp gây ra, người cho mượn có lỗi có thể bị yêu cầu cùng chịu trách nhiệm.
Trong cả bốn ví dụ, người bị hại không phải chờ nhóm gây hại tự phân chia xong mới được đền.
Nếu bạn là người đã trả toàn bộ và muốn đòi lại phần của người khác
Người đứng ra trả trước thường là người có thiện chí nhất trong nhóm. Để không chịu thiệt, nên làm theo thứ tự sau.
- Giữ văn bản xác nhận của người bị hại rằng đã nhận đủ khoản bồi thường cho toàn bộ thiệt hại, ghi rõ sự việc và số tiền.
- Lập bảng diễn biến cho thấy những ai cùng tham gia, vai trò của từng người, kèm chứng cứ như tin nhắn, nhân chứng, hình ảnh.
- Gửi đề nghị hoàn trả bằng văn bản tới từng người, nêu căn cứ và phần đề nghị, mặc định chia đều nếu chưa có cơ sở xác định mức lỗi.
- Thương lượng, có thể nhờ tổ hoà giải ở cơ sở nếu những người liên quan cùng khu dân cư.
- Nếu không thành, cân nhắc khởi kiện yêu cầu hoàn trả; lưu ý thời hiệu khởi kiện và nên hỏi người làm nghề trước khi nộp đơn.
Nếu cần đánh giá nhanh vị trí của mình trong một vụ có nhiều người, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên chuẩn bị những gì trước khi gặp trực tiếp.
Liên đới khi một người trong nhóm là doanh nghiệp hoặc có bảo hiểm
Trong thực tế, nhóm người cùng gây thiệt hại thường không đồng đều về khả năng tài chính. Một bên có thể là doanh nghiệp có bảo hiểm trách nhiệm, bên kia là cá nhân không có tài sản đáng kể. Cơ chế liên đới khiến người bị hại tự nhiên hướng yêu cầu về phía có khả năng chi trả, và điều này hoàn toàn đúng luật.
Với doanh nghiệp, hệ quả là họ có thể phải trả nhiều hơn phần lỗi thực tế của mình trước người bị hại, rồi tự đi đòi phần của người khác. Vì thế, các hợp đồng thi công, vận chuyển, cho thuê thiết bị thường có điều khoản phân chia trách nhiệm và bồi hoàn giữa các bên. Điều khoản này không ràng buộc người bị hại, nhưng giúp các bên trong nhóm chia lại với nhau nhanh hơn sau khi đã đền.
Với bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm sau khi chi trả thay cho người được bảo hiểm thường có quyền thế quyền, tức là đứng vào vị trí người được bảo hiểm để đòi những người cùng gây thiệt hại khác phần của họ. Đây là lý do một vụ việc tưởng đã xong với người bị hại đôi khi vẫn kéo dài giữa các bên gây thiệt hại và các doanh nghiệp bảo hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Người bị hại chỉ đòi một người trong nhóm, những người còn lại có được miễn không?
Không. Việc người bị hại chọn đòi một người là quyền của họ trong cơ chế liên đới. Những người còn lại vẫn có nghĩa vụ đối với người đã trả, theo phần tương ứng với mức lỗi của mình, hoặc theo phần bằng nhau khi không xác định được mức lỗi.
Một người trong nhóm không có khả năng trả thì phần của họ ai gánh?
Trước người bị hại, cả nhóm liên đới nên người bị hại vẫn được đòi những người còn lại trả toàn bộ. Giữa các thành viên, người đã trả có quyền đòi người không trả, nhưng nếu người đó thật sự không có gì thì phần ấy trên thực tế dồn về những người có khả năng.
Người bị hại đã nhận tiền của một người và ký giấy miễn trách nhiệm cho người đó thì có còn đòi người khác được không?
Tuỳ nội dung giấy. Nếu giấy chỉ xác nhận đã nhận phần của người đó thì người bị hại vẫn có thể đòi phần còn lại từ những người khác. Nếu giấy xác nhận đã nhận đủ toàn bộ thiệt hại thì nghĩa vụ của cả nhóm thường chấm dứt. Nên viết giấy rõ ràng.
Có phải ai có mặt ở hiện trường cũng bị coi là cùng gây thiệt hại không?
Không. Chỉ người có hành vi góp phần gây ra thiệt hại, kể cả xúi giục hay giúp sức, mới thuộc nhóm phải chịu trách nhiệm. Người đứng xem, không tham gia, không hỗ trợ thì không vì có mặt mà phải liên đới bồi thường.
Người chưa thành niên cùng gây thiệt hại với người lớn thì phần của em đó ai chịu?
Phần trách nhiệm gắn với người chưa thành niên được xử lý theo quy định về năng lực chịu trách nhiệm bồi thường, trong đó cha mẹ hoặc người giám hộ có thể phải bồi thường thay hoặc bổ sung tuỳ độ tuổi và tài sản riêng của trẻ. Cần đối chiếu quy định cụ thể của Bộ luật Dân sự 2015.
Mức độ lỗi trong nhóm được xác định dựa vào đâu?
Thường dựa vào vai trò của từng người: ai khởi xướng, ai trực tiếp gây ra, lỗi cố ý hay vô ý, mức đóng góp vào thiệt hại. Chứng cứ có thể là lời khai, tin nhắn, hình ảnh, kết luận giám định. Khi không đủ căn cứ phân biệt, phần của mỗi người được chia đều.