Nguồn nguy hiểm cao độ là những vật, phương tiện hoặc hoạt động mà ngay cả khi người ta cẩn thận hết mức vẫn có thể gây thiệt hại lớn cho người xung quanh: xe cơ giới đang chạy, hệ thống tải điện, nhà máy công nghiệp đang hoạt động, vũ khí, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ, thú dữ. Bộ luật Dân sự 2015 đặt cho nhóm này một luật riêng: chủ sở hữu hoặc người đang chiếm hữu, sử dụng phải bồi thường thiệt hại do nó gây ra cả khi không có lỗi, trừ vài trường hợp rất hẹp.
Nghe thì có vẻ khắt khe, nhưng đây là một lựa chọn có lý của người làm luật: ai hưởng lợi từ một thứ nguy hiểm thì người đó gánh rủi ro của nó, chứ không bắt người đi đường, người hàng xóm phải chứng minh lỗi của một cỗ máy. Bài dưới đây giải thích nguyên tắc ấy từ gốc, ai là người phải trả, khi nào được miễn, và chủ hộ kinh doanh có xe, có máy, có kho nên chuẩn bị gì.
Vì sao luật bỏ điều kiện "có lỗi" với nhóm này
Ở trách nhiệm bồi thường thông thường, câu hỏi trung tâm là ai đã làm sai. Người lái xe đạp va vào gánh hàng vì mải nhìn điện thoại thì người đó có lỗi và phải đền. Cách nghĩ này hợp với phần lớn đời sống, vì hầu hết thiệt hại xảy ra do một người bất cẩn. Nhưng với một chiếc xe tải đang chạy, một trạm biến áp hay một bồn chứa hoá chất, thiệt hại có thể xảy ra dù chủ của chúng đã làm đúng mọi quy trình: lốp nổ bất ngờ, dây dẫn đứt sau nhiều năm vận hành, van rò mà không ai lường được.
Nếu vẫn bắt người bị thiệt hại chứng minh lỗi, họ gần như không bao giờ thắng. Người nông dân bị điện giật ngoài ruộng không có cách nào biết quy trình bảo trì đường dây ra sao; người đi bộ bị xe tông không thể mổ xẻ hệ thống phanh. Luật vì vậy chuyển gánh nặng: chủ của thứ nguy hiểm được quyền dùng nó để kiếm lợi hoặc phục vụ nhu cầu của mình, đổi lại phải chịu rủi ro mà nó tạo ra cho người khác. Người học luật gọi đây là trách nhiệm theo rủi ro, hoặc trách nhiệm không phụ thuộc lỗi.
Một lý do nữa mang tính thực tế: chủ sở hữu là người đứng gần nguy cơ nhất, có khả năng phòng ngừa nhất, và có thể chia sẻ rủi ro bằng bảo hiểm. Khi biết mình phải trả kể cả lúc không sai, họ có động lực bảo trì, huấn luyện người vận hành, mua bảo hiểm trách nhiệm đầy đủ. Nguyên tắc này vì thế vừa bảo vệ người bị hại, vừa đẩy người nắm nguồn nguy hiểm về phía cẩn trọng hơn.
Những gì được coi là nguồn nguy hiểm cao độ
Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê các nhóm chính và để ngỏ cho luật chuyên ngành bổ sung. Bảng dưới đây gom các nhóm ấy kèm tình huống đời thường dễ gặp, các ví dụ đều là ví dụ giả định.
| Nhóm | Tình huống thường gặp | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Phương tiện giao thông vận tải cơ giới | Xe máy, ô tô, xe tải, xe khách, tàu thuyền có động cơ đang chạy | Thường được hiểu là khi phương tiện đang vận hành; xe đỗ yên mà người khác lao vào thì xét theo lỗi thông thường |
| Hệ thống tải điện | Dây điện võng thấp, cột điện đổ, trạm biến áp rò điện | Người quản lý vận hành lưới điện là chủ thể thường bị yêu cầu bồi thường |
| Nhà máy công nghiệp đang hoạt động | Lò hơi nổ, khí thải đột ngột, máy ép văng linh kiện ra ngoài xưởng | Chữ "đang hoạt động" quan trọng: nhà máy đã đóng cửa lâu năm cần xem lại căn cứ khác |
| Vũ khí, chất nổ | Pháo, vật liệu nổ dùng trong khai thác đá | Gắn với chế độ quản lý chặt; để thất thoát là dấu hiệu lỗi của người quản lý |
| Chất cháy, chất độc, chất phóng xạ | Kho xăng dầu, kho hoá chất, thiết bị chụp chiếu | Thiệt hại thường lan rộng, nhiều người bị ảnh hưởng cùng lúc |
| Thú dữ | Thú nuôi làm cảnh hoặc biểu diễn có khả năng tấn công người | Khác với súc vật nuôi thông thường, vốn có quy định riêng về trách nhiệm của chủ |
Danh sách này không đóng: luật khác có thể quy định thêm loại nguồn nguy hiểm cao độ. Khi gặp một trường hợp ranh giới, chẳng hạn máy móc xây dựng tự hành hay thiết bị bay không người lái, bạn nên đối chiếu văn bản chuyên ngành hiện hành thay vì tự xếp loại.
Ai là người phải trả tiền
Chủ sở hữu là người đầu tiên bị hỏi tới. Mặc định, người có quyền sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường. Luật cũng đặt cho họ nghĩa vụ tuân thủ quy định về bảo quản, trông giữ, vận chuyển, sử dụng; vi phạm các quy định đó vừa làm tăng nguy cơ, vừa là chứng cứ bất lợi khi tranh chấp.
Người được giao chiếm hữu, sử dụng hợp pháp thay chỗ chủ. Khi chủ đã giao nguồn nguy hiểm cho người khác chiếm hữu, sử dụng một cách hợp pháp, chẳng hạn cho thuê ô tô tự lái hoặc cho mượn xe tải chở hàng, thì người đang chiếm hữu, sử dụng phải bồi thường, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Hợp đồng thuê xe vì thế nên ghi rõ phần trách nhiệm với người thứ ba.
Người lái là nhân viên thì trách nhiệm thường quay về chủ. Tài xế làm thuê lái xe của doanh nghiệp không phải là người "được giao chiếm hữu" theo nghĩa tự mình khai thác. Họ đang làm việc cho chủ, nên phía doanh nghiệp thường là người bồi thường trước, rồi mới xét chuyện tài xế có lỗi phải hoàn trả hay không theo luật lao động và thoả thuận nội bộ.
Người lấy trộm, chiếm giữ trái phép phải tự chịu. Nếu nguồn nguy hiểm bị người khác chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật, ví dụ xe bị trộm rồi gây tai nạn, thì người chiếm hữu trái phép phải bồi thường. Nhưng khi chủ sở hữu hoặc người được giao quản lý có lỗi trong việc để bị chiếm trái phép, như để chìa khoá trên xe nơi đông người, họ có thể phải liên đới bồi thường.
Hai trường hợp được miễn và vì sao chúng hẹp
Không có lỗi vẫn phải bồi thường, nhưng không phải bồi thường trong mọi hoàn cảnh. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người có trách nhiệm được miễn khi thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của chính người bị thiệt hại, hoặc khi thiệt hại xảy ra trong tình huống bất khả kháng hay tình thế cấp thiết, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Chữ "hoàn toàn" và chữ "cố ý" đi cùng nhau làm cho cửa miễn trừ rất hẹp. Người say rượu loạng choạng bước ra đường và bị xe tông là có lỗi, nhưng thường là lỗi vô ý, nên chủ xe vẫn có thể phải bồi thường, có điều mức bồi thường sẽ được cân nhắc theo nguyên tắc người bị thiệt hại có lỗi thì không được đền phần do lỗi của mình. Còn người cố tình lao vào đầu xe để dàn cảnh đòi tiền là một tình huống khác hẳn: thiệt hại xuất phát hoàn toàn từ ý định của chính họ.
Bất khả kháng cũng không dễ viện dẫn. Đó phải là sự kiện khách quan, không lường trước được và không khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép. Một trận bão được báo trước nhiều ngày mà chủ kho hoá chất không gia cố mái thì khó gọi là bất khả kháng. Ngược lại, một trận động đất bất thường làm vỡ bồn chứa có thể là căn cứ, nhưng người viện dẫn phải chứng minh. Gánh chứng minh nằm ở phía chủ nguồn nguy hiểm, không nằm ở người bị hại.
Ví dụ giả định: bốn câu chuyện, bốn cách xử
Để thấy nguyên tắc vận hành ra sao, thử đặt nó vào bốn câu chuyện giả định. Mỗi câu chuyện chỉ minh hoạ cách lập luận, không phải kết luận cho vụ việc có thật nào.
- Dây điện đứt sau mưa lớn. Ví dụ giả định: một đoạn dây hạ thế ở vùng ven Thái Nguyên đứt rơi xuống ruộng, một người đi thăm lúa bị điện giật bị thương. Đơn vị quản lý lưới điện cho rằng mình bảo trì đúng lịch. Theo nguyên tắc nguồn nguy hiểm cao độ, việc đã bảo trì đúng lịch không đủ để thoát trách nhiệm; chỉ khi chứng minh được bất khả kháng thật sự hoặc lỗi cố ý hoàn toàn của người bị nạn thì mới được miễn.
- Xe cho thuê gây tai nạn. Ví dụ giả định: chị A cho anh B thuê ô tô tự lái ba ngày, anh B tông vào một quầy hàng. Anh B là người đang chiếm hữu, sử dụng hợp pháp nên là người bồi thường trước tiên, trừ khi hợp đồng thuê giữa hai bên có thoả thuận khác. Chị A chỉ bị kéo vào nếu có lỗi riêng, chẳng hạn giao xe đã biết hỏng phanh.
- Xe bị trộm. Ví dụ giả định: chủ quán để xe máy cắm sẵn chìa trước cửa, kẻ gian lấy xe bỏ chạy và va phải người đi bộ. Kẻ trộm là người chiếm hữu trái phép nên phải bồi thường; nhưng vì chủ xe có lỗi trong việc để xe bị lấy dễ dàng như vậy, người bị thương có cơ sở yêu cầu chủ xe liên đới.
- Hai xe đang chạy va vào nhau. Khi hai nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại cho nhau, cách hiểu phổ biến trong thực tiễn là quay về xét lỗi của từng bên, vì lý do "người ngoài cuộc vô can" không còn đúng nữa. Người ngồi trên xe hoặc người đi đường bị liên luỵ thì vẫn được bảo vệ theo nguyên tắc không cần lỗi.
Điểm chung của bốn câu chuyện: người bị thiệt hại chỉ cần chứng minh thiệt hại, chứng minh nó do nguồn nguy hiểm gây ra, và xác định ai đang nắm nguồn nguy hiểm đó. Phần tranh luận về lỗi, nếu có, chủ yếu diễn ra giữa những người có trách nhiệm với nhau.
Họ hàng gần: môi trường, sản phẩm khuyết tật và súc vật
Nguồn nguy hiểm cao độ không phải là nơi duy nhất luật chấp nhận trách nhiệm không cần lỗi. Bộ luật Dân sự 2015 cũng quy định chủ thể làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại phải bồi thường kể cả khi không có lỗi. Lý lẽ tương tự: người xả thải hưởng lợi từ hoạt động sản xuất, còn người dân xung quanh không có cách nào kiểm soát được ống khói hay đường nước thải.
Với hàng hoá, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 tiếp tục hướng đặt trách nhiệm bồi thường lên tổ chức, cá nhân kinh doanh khi sản phẩm có khuyết tật gây thiệt hại, kể cả khi họ không biết về khuyết tật đó, với một số trường hợp được miễn theo luật định, ví dụ khi trình độ khoa học, kỹ thuật lúc đưa sản phẩm ra thị trường chưa đủ để phát hiện khuyết tật. Người bán nhỏ lẻ nên đối chiếu văn bản hiện hành để biết vị trí của mình trong chuỗi cung ứng.
Súc vật nuôi thông thường như chó, trâu bò có quy định riêng: chủ sở hữu bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra, nhưng nếu người bị thiệt hại hoàn toàn có lỗi thì chủ không phải bồi thường, nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm súc vật gây hại thì người thứ ba chịu, còn khi người thứ ba và chủ cùng có lỗi thì hai bên liên đới. Còn thú dữ thì nằm trong danh mục nguồn nguy hiểm cao độ với mức trách nhiệm chặt hơn. Sự khác biệt này cho thấy luật chia mức trách nhiệm theo mức độ nguy hiểm của thứ mà con người nắm giữ.
Chủ hộ kinh doanh có xe, máy, kho nên chuẩn bị gì
Nguyên tắc không cần lỗi không có nghĩa là bạn bất lực. Nó chỉ dời trọng tâm từ "tránh bị đổ lỗi" sang "giảm khả năng xảy ra và chuẩn bị khả năng chi trả". Một chủ cửa hàng vật liệu có xe tải giao hàng, một xưởng cơ khí có máy ép, một tiệm có bình khí nén có thể đi theo các bước sau.
- Liệt kê mọi thứ trong cơ sở có thể được xem là nguồn nguy hiểm cao độ: phương tiện cơ giới, thiết bị điện công suất lớn, kho chất cháy, bình áp lực, hoá chất.
- Với từng thứ, đối chiếu quy định về bảo quản, kiểm định, vận hành đang áp dụng cho loại đó; giữ hồ sơ kiểm định, bảo dưỡng ngăn nắp vì đây là chứng cứ chứng minh bạn đã cẩn trọng khi cần viện dẫn bất khả kháng.
- Kiểm tra phạm vi bảo hiểm trách nhiệm dân sự với người thứ ba: loại bắt buộc theo luật và loại tự nguyện bổ sung, xem mức chi trả có tương xứng với thiệt hại có thể xảy ra hay không.
- Khi cho thuê, cho mượn phương tiện hoặc máy móc, ghi rõ trong hợp đồng ai chịu trách nhiệm với người thứ ba, ai mua bảo hiểm, giao nhận tình trạng kỹ thuật ra sao.
- Huấn luyện người vận hành và ghi lại việc huấn luyện; quy định rõ chìa khoá, cầu dao, khoá kho do ai giữ để tránh bị chiếm hữu trái phép.
- Khi sự cố xảy ra, ưu tiên cứu người và hạn chế thiệt hại, lập biên bản hiện trường cùng chính quyền cấp xã hoặc cơ quan chức năng, báo ngay cho doanh nghiệp bảo hiểm theo thời hạn trong hợp đồng.
Nếu thiệt hại lớn, nhiều người bị ảnh hưởng hoặc có dấu hiệu hình sự, bạn nên tìm luật sư sớm để xác định phạm vi trách nhiệm trước khi ký bất kỳ thoả thuận bồi thường nào.
Câu hỏi thường gặp
Xe máy nhà mình đang dựng trên vỉa hè, có người đi bộ vấp vào bị ngã thì có tính là nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại không?
Theo cách hiểu phổ biến, phương tiện cơ giới là nguồn nguy hiểm cao độ khi đang vận hành. Chiếc xe dựng yên trên vỉa hè thì vụ việc thường được xem xét theo trách nhiệm bồi thường thông thường, tức là có xét lỗi, chẳng hạn việc để xe lấn chỗ đi bộ. Mỗi vụ còn phụ thuộc hồ sơ cụ thể.
Đã mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc thì chủ xe có còn phải bồi thường không?
Bảo hiểm chi trả trong phạm vi và hạn mức của hợp đồng bảo hiểm. Phần thiệt hại vượt hạn mức, hoặc khoản không thuộc phạm vi bảo hiểm, vẫn do người có trách nhiệm bồi thường tự chi trả. Bảo hiểm là công cụ chia sẻ rủi ro, không xoá trách nhiệm theo Bộ luật Dân sự.
Người bị điện giật vì tự ý trèo lên cột điện thì đơn vị điện lực có phải bồi thường không?
Nếu chứng minh được thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị nạn thì có thể được miễn. Nhưng cơ quan giải quyết sẽ xem cả việc cột điện có rào chắn, biển cảnh báo theo quy định hay không. Trường hợp có cả lỗi của phía quản lý, trách nhiệm thường được chia theo mức lỗi.
Nhà máy đã ngừng hoạt động nhiều năm, tường xưởng đổ sang nhà bên cạnh thì áp dụng quy định nào?
Nhà máy không còn hoạt động thì khó xếp vào nhóm nguồn nguy hiểm cao độ. Thiệt hại do nhà cửa, công trình xây dựng khác gây ra có quy định riêng trong Bộ luật Dân sự 2015, theo đó chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý, sử dụng phải bồi thường; người thi công có lỗi thì liên đới. Bạn nên đối chiếu quy định đó.
Chủ xe cho người quen mượn xe mà không ký giấy tờ gì thì ai chịu khi người mượn gây tai nạn?
Cho mượn là giao quyền chiếm hữu, sử dụng hợp pháp, dù không có giấy tờ. Người đang sử dụng thường là người bồi thường. Tuy vậy, chứng minh việc cho mượn không có giấy tờ sẽ khó hơn, và nếu chủ xe giao xe cho người không có giấy phép lái xe phù hợp thì có thể bị xem là có lỗi.
Hai bên đã thoả thuận bồi thường riêng, sau đó phát hiện thiệt hại lớn hơn thì có đòi thêm được không?
Thoả thuận bồi thường có giá trị ràng buộc nếu được xác lập tự nguyện và rõ ràng. Muốn đòi thêm, bạn phải chứng minh có thiệt hại mới chưa lường được lúc ký hoặc thoả thuận có vấn đề về sự tự nguyện. Đây là tình huống nên nhờ luật sư đọc lại văn bản đã ký.