Khi một người đã bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, truy tố hoặc xét xử rồi được kết luận không có tội trong các trường hợp luật định, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại, khôi phục danh dự và có thể phải xin lỗi, cải chính công khai. Văn bản chính điều chỉnh việc này là Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, cùng với các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Suy đoán vô tội nói rằng người chưa có bản án thì chưa có tội. Nhưng tố tụng là việc con người làm, và đôi khi một người vô tội vẫn phải trải qua những ngày bị giam, bị đưa ra toà. Bài này là mắt xích cuối của nguyên tắc: khi nhận ra đã có sai sót, Nhà nước phải làm gì, và người bị oan cần biết những gì để quyền của mình được thực hiện.
Vì sao suy đoán vô tội cần một cơ chế "sửa sai"
Một nguyên tắc chỉ thật sự có trọng lượng khi việc vi phạm nó có hậu quả. Nếu người bị tạm giam oan được thả ra mà không có ai chịu trách nhiệm, không có gì được bù đắp, thì tước tự do của một người chưa bị kết tội trở thành một việc không tốn kém, và động cơ để cẩn trọng giảm đi.
Cơ chế bồi thường làm hai việc. Với người bị oan, nó là sự thừa nhận chính thức rằng họ không có tội và đã bị thiệt hại, cùng với một phần bù đắp về vật chất và tinh thần. Với bộ máy, nó tạo ra trách nhiệm: Nhà nước bồi thường trước, sau đó người thi hành công vụ có lỗi có thể phải hoàn trả theo quy định. Điều này buộc các quyết định bắt, giam, truy tố phải được cân nhắc kỹ hơn.
Hiến pháp 2013 cũng ghi nhận nguyên tắc người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự. Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 là văn bản cụ thể hoá quyền hiến định này.
Những trường hợp thường được nhắc tới
Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 liệt kê cụ thể các trường hợp Nhà nước có trách nhiệm bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự. Ở mức nguyên lý, có thể nhóm lại như sau; việc một tình huống cụ thể có thuộc diện được bồi thường hay không phải đối chiếu đúng câu chữ của luật:
- Người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bị bắt, tạm giữ, tạm giam mà sau đó có quyết định trả tự do, huỷ bỏ quyết định, vì không có căn cứ hoặc không có hành vi vi phạm pháp luật, theo các trường hợp luật định.
- Người bị khởi tố, truy tố, xét xử mà sau đó có quyết định đình chỉ hoặc bản án tuyên không có tội vì không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, hoặc không chứng minh được người đó đã thực hiện tội phạm.
- Người bị kết án, đã chấp hành án, mà sau đó bản án bị huỷ theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm và người đó được xác định không có tội.
- Một số trường hợp liên quan đến pháp nhân thương mại bị buộc tội rồi được xác định không phạm tội.
Luật cũng có những trường hợp loại trừ, ví dụ khi chính người bị thiệt hại đã tự khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật để nhận tội thay người khác hoặc để che giấu tội phạm. Đây là chi tiết quan trọng; người muốn yêu cầu bồi thường nên đọc kỹ hoặc nhờ người làm nghề luật đánh giá trước.
Nhà nước phải làm những gì
Bảng tóm tắt các hình thức trách nhiệm ở mức nguyên lý. Cách xác định mức bồi thường từng khoản, thời hạn, thủ tục cụ thể cần đối chiếu Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Hình thức | Nội dung | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Bồi thường thiệt hại vật chất | Thu nhập bị mất, tài sản bị xâm phạm, chi phí hợp lý phát sinh, các khoản thiệt hại khác theo luật | Bù đắp những gì người bị oan đã mất trên thực tế |
| Bồi thường tổn thất tinh thần | Theo cách xác định luật quy định cho từng loại tình huống, như tính theo thời gian bị giam giữ | Thừa nhận nỗi khổ không đo được bằng hoá đơn |
| Xin lỗi, cải chính công khai | Cơ quan đã gây thiệt hại tổ chức xin lỗi, cải chính theo hình thức luật định, khi người bị thiệt hại có yêu cầu | Khôi phục danh dự trước cộng đồng nơi người đó sống, làm việc |
| Khôi phục các quyền, lợi ích khác | Như được khôi phục việc làm, chức vụ, quyền lợi theo quy định liên quan | Giúp người bị oan trở lại cuộc sống bình thường |
| Trách nhiệm hoàn trả của người có lỗi | Người thi hành công vụ gây thiệt hại có lỗi có thể phải hoàn trả cho ngân sách theo quy định | Tạo trách nhiệm cá nhân trong bộ máy |
Trong các hình thức trên, xin lỗi công khai thường được nhắc đến nhiều nhất vì nó trực tiếp sửa lại điều mà suy đoán vô tội lẽ ra đã phải ngăn: việc một người bị xã hội nhìn như kẻ có tội.
Các bước chính để yêu cầu bồi thường
Ở mức khung, quá trình yêu cầu bồi thường trong tố tụng hình sự đi theo các bước dưới đây. Tên cơ quan giải quyết phụ thuộc vào cơ quan đã ra quyết định gây thiệt hại; sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, nên kiểm tra lại cơ quan có trách nhiệm hiện hành.
- Giữ lại văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường: quyết định đình chỉ, bản án tuyên không có tội, quyết định trả tự do, huỷ bỏ quyết định… đây là giấy tờ quan trọng nhất.
- Thu thập tài liệu chứng minh thiệt hại: bảng lương, hợp đồng lao động, sổ sách kinh doanh trước và trong thời gian bị giam giữ, chi phí khám chữa bệnh, chi phí đi lại phục vụ việc giải quyết vụ án.
- Xác định cơ quan giải quyết bồi thường, thường là cơ quan đã trực tiếp ra quyết định hoặc thực hiện hành vi gây thiệt hại theo quy định.
- Lập văn bản yêu cầu bồi thường, nêu rõ các khoản yêu cầu, kèm tài liệu, và có thể yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai.
- Tham gia thương lượng với cơ quan giải quyết bồi thường theo thủ tục luật định.
- Nếu không đồng ý với kết quả, thực hiện quyền khởi kiện tại toà án theo quy định.
Luật có quy định về thời hiệu yêu cầu bồi thường. Vì vậy, khi đã có văn bản xác định mình không có tội, bạn không nên để quá lâu mới bắt đầu. Trong lúc chuẩn bị, nên lập một danh sách theo thời gian các sự kiện đã xảy ra, từ lúc bị giữ tới lúc nhận văn bản minh oan, vì danh sách này giúp tính thiệt hại và trình bày với cơ quan giải quyết rõ ràng hơn.
Ví dụ giả định: một năm bị buộc tội
Ví dụ giả định: anh T, thợ điện ở Quảng Ngãi, bị khởi tố trong một vụ cháy kho vì là người lắp đặt hệ thống điện. Anh bị tạm giam bốn tháng, sau đó được tại ngoại, rồi một năm sau vụ án đối với anh bị đình chỉ vì giám định xác định nguyên nhân cháy không liên quan tới phần việc của anh.
Trong một năm đó, anh mất việc ở công ty, mất các hợp đồng lắp đặt bên ngoài, gia đình phải vay mượn để chi tiêu. Hàng xóm vẫn gọi anh là "người làm cháy kho". Khi nhận được quyết định đình chỉ, anh có căn cứ để yêu cầu bồi thường thu nhập bị mất trong thời gian bị tạm giam và các thiệt hại khác theo luật, yêu cầu bồi thường tổn thất tinh thần, và yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai tại nơi anh cư trú.
Buổi xin lỗi công khai, nếu được tổ chức theo yêu cầu, có ý nghĩa lớn với anh hơn số tiền, vì nó sửa lại câu chuyện mà cả khu phố đã nghe trong suốt một năm. Đây là phần mà suy đoán vô tội, ở đầu quá trình, đã không giữ được, và luật cố gắng trả lại ở cuối quá trình.
Khi nào nên có người làm nghề hỗ trợ
Yêu cầu bồi thường oan sai là một thủ tục có nhiều chỗ cần đánh giá pháp lý: tình huống của bạn có thuộc trường hợp được bồi thường không, có rơi vào trường hợp loại trừ không, thiệt hại nào chứng minh được, cách tính từng khoản thế nào. Với những vụ việc kéo dài, thiệt hại lớn, hoặc có nhiều cơ quan tham gia tố tụng, nên có luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý đồng hành ngay từ khi chuẩn bị hồ sơ.
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo luật có thể liên hệ tổ chức trợ giúp pháp lý của Nhà nước. Nếu bạn muốn nghe một nhận định ban đầu để biết hồ sơ của mình mạnh yếu ra sao trước khi chọn người đồng hành, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Trong lúc chờ giải quyết, hãy giữ bản gốc các quyết định, chỉ nộp bản sao theo yêu cầu, và ghi lại mọi lần làm việc với cơ quan giải quyết bồi thường: ngày, người tiếp, nội dung trao đổi. Những ghi chép này giúp bạn theo dõi thời hạn và có căn cứ nếu phải đưa vụ việc ra toà.
Song song với thủ tục pháp lý, người bị oan cũng cần thời gian để phục hồi. Những năm bị buộc tội để lại dấu vết lên sức khoẻ, các mối quan hệ, công việc. Pháp luật bù đắp được một phần; phần còn lại nằm ở cách những người xung quanh đón họ trở lại, và ở việc mỗi người nhớ rằng không có bản án thì không có tội.
Câu hỏi thường gặp
Được đình chỉ điều tra có chắc chắn được bồi thường không?
Không phải mọi trường hợp đình chỉ đều dẫn tới quyền được bồi thường. Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 liệt kê các căn cứ cụ thể, ví dụ không có sự việc phạm tội hoặc không chứng minh được người đó đã thực hiện tội phạm, và có các trường hợp loại trừ. Cần đối chiếu căn cứ ghi trong quyết định đình chỉ.
Người bị oan đã mất thì gia đình có được yêu cầu bồi thường không?
Luật có quy định về người thừa kế, người đại diện của người bị thiệt hại được quyền yêu cầu bồi thường trong một số trường hợp. Gia đình nên giữ lại các văn bản liên quan và tìm hiểu đúng quy định hiện hành về chủ thể có quyền yêu cầu.
Xin lỗi công khai được tổ chức ở đâu?
Luật quy định hình thức xin lỗi, cải chính công khai, có thể là tổ chức trực tiếp tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc của người bị thiệt hại và đăng báo, tuỳ trường hợp và yêu cầu của người bị thiệt hại. Chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Có phải kiện ra toà mới được bồi thường không?
Không nhất thiết. Thủ tục chính là yêu cầu cơ quan giải quyết bồi thường và thương lượng. Toà án là con đường khi thương lượng không thành hoặc người bị thiệt hại không đồng ý với quyết định giải quyết bồi thường.
Những người đã đưa tin, bình luận sai về người bị oan có phải chịu trách nhiệm không?
Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước chỉ áp dụng cho cơ quan và người thi hành công vụ. Với cá nhân, tổ chức khác đã đưa tin sai làm ảnh hưởng danh dự, người bị oan có thể yêu cầu gỡ bỏ, cải chính và bồi thường theo Bộ luật Dân sự 2015 trong một thủ tục riêng.
Tiền bồi thường có bị trừ đi khoản nào không?
Cách xác định từng khoản bồi thường và những khoản có thể được tính trừ được quy định trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 và văn bản hướng dẫn. Người yêu cầu nên đọc kỹ hoặc nhờ người làm nghề tính toán trước khi thương lượng.