Nguyên tắc thiện chí, trung thực đòi hỏi mỗi bên trong một giao dịch dân sự phải hành xử ngay thẳng với bên kia ở cả ba giai đoạn: lúc xác lập, lúc thực hiện và lúc chấm dứt quyền, nghĩa vụ. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nguyên tắc này ngay trong nhóm nguyên tắc cơ bản ở Điều 3, nghĩa là nó không chỉ áp dụng cho một loại hợp đồng nào mà phủ lên mọi quan hệ dân sự: mua bán, thuê nhà, vay mượn, góp vốn làm ăn, thậm chí cả việc hai nhà hàng xóm thoả thuận chung tiền sửa ngõ.
Nhiều người nghe chữ "thiện chí" thì nghĩ đó là lời khuyên đạo đức, ai làm được thì tốt. Thực tế khác: khi điều luật cụ thể không nói hết, toà và các bên vẫn dựa vào nguyên tắc này để đánh giá ai đúng ai sai, ai phải chịu thiệt hại. Bài dưới đây giải thích nguyên tắc ấy theo kiểu dùng được, kèm các ví dụ giả định để bạn thấy nó hiện ra trong đời sống ra sao.
Thiện chí và trung thực nghĩa là gì trong ngôn ngữ pháp lý
Hai chữ này thường đi đôi nhưng nhấn vào hai việc khác nhau. Trung thực là không nói sai, không bóp méo sự thật, không giấu điều mà bên kia cần biết để quyết định. Thiện chí rộng hơn: là thái độ hợp tác, tôn trọng lợi ích chính đáng của bên kia, không dùng quyền của mình như một cái bẫy. Một người có thể không nói câu nào sai mà vẫn thiếu thiện chí, chẳng hạn cố tình kéo dài việc ký kết để đối tác lỡ cơ hội khác.
Luật không định nghĩa thiện chí bằng một danh sách hành vi. Đây là chủ ý: nguyên tắc được viết rộng để áp vào những tình huống mà người soạn luật không thể đoán trước. Vì vậy, khi xét một hành vi có thiện chí hay không, người ta thường hỏi: một người bình thường, đặt vào vị trí đó, biết những điều đó, có làm như vậy không; hành vi ấy có làm bên kia thiệt hại mà không có lý do chính đáng không; người làm có biết trước hậu quả không.
Điểm cần nhớ là nguyên tắc này không buộc bạn phải hy sinh lợi ích của mình. Bạn vẫn được mặc cả, được từ chối, được bảo vệ quyền lợi một cách quyết liệt. Điều luật đòi hỏi là cách theo đuổi lợi ích ấy phải ngay thẳng: không lừa, không giấu điều phải nói, không dùng quyền để hại người.
Nguyên tắc này đi qua ba giai đoạn của một giao dịch
Cách dễ nhớ nhất là chia một giao dịch thành ba chặng. Mỗi chặng, thiện chí và trung thực hiện ra dưới một dạng khác nhau.
| Giai đoạn | Thiện chí, trung thực đòi hỏi gì | Ví dụ giả định khi bị vi phạm |
|---|---|---|
| Trước và khi ký (xác lập) | Cung cấp thông tin ảnh hưởng tới quyết định của bên kia; không tạo ấn tượng sai; giữ bí mật thông tin nhận được khi đàm phán | Người bán xe biết xe từng ngập nước nặng nhưng trả lời "xe zin, chưa sửa gì" |
| Trong khi làm (thực hiện) | Làm đúng cam kết; phối hợp, báo trước khi có trục trặc; không gây khó để bên kia không thể làm phần việc của họ | Chủ nhà nhận khoán sửa nhà nhưng không giao mặt bằng đúng hẹn rồi trách thợ chậm tiến độ |
| Khi kết thúc (chấm dứt) | Thông báo đúng cách, đúng lúc; không chọn thời điểm chỉ để gây hại; thanh toán, bàn giao phần còn lại | Bên thuê kho đã đủ lý do chấm dứt nhưng cố ý báo đúng ngày đối tác cần chỗ để hàng mùa cao điểm |
Bảng chỉ là minh hoạ. Mỗi giai đoạn còn có điều luật riêng, chẳng hạn quy định về thông tin trong giao kết hợp đồng hay quy định về đơn phương chấm dứt. Nguyên tắc thiện chí đóng vai lớp nền: điều luật cụ thể nói tới đâu thì áp tới đó, chỗ còn bỏ ngỏ thì nguyên tắc lấp vào.
Nguyên tắc nằm ở đâu trong luật Việt Nam
Bộ luật Dân sự 2015. Điều 3 liệt kê các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, trong đó có yêu cầu cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự một cách thiện chí, trung thực. Ngay sau đó là yêu cầu không được xâm phạm lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Hai nguyên tắc này thường được viện dẫn cùng nhau.
Giới hạn việc thực hiện quyền. Bộ luật Dân sự 2015 có điều riêng về việc không được lạm dụng quyền dân sự để gây thiệt hại cho người khác. Có thể coi đây là mặt kia của thiện chí: có quyền vẫn phải dùng quyền cho đúng mục đích.
Bộ luật Lao động 2019. Nguyên tắc giao kết hợp đồng lao động được ghi là tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác và trung thực. Người lao động và người sử dụng lao động còn có nghĩa vụ cung cấp cho nhau những thông tin cần thiết trước khi ký.
Các luật chuyên ngành. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đặt nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ cho người bán hàng; pháp luật về kinh doanh bảo hiểm yêu cầu bên mua bảo hiểm khai báo trung thực. Mỗi luật diễn đạt một kiểu, nhưng cùng chung tinh thần với nguyên tắc nền trong Bộ luật Dân sự. Số điều cụ thể của từng luật bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành trước khi viện dẫn.
Vì sao luật cần một nguyên tắc chung chung như vậy
Không bộ luật nào liệt kê được mọi mánh khoé. Nếu chỉ có quy tắc cụ thể, người khéo léo luôn tìm được kẽ hở: làm đúng từng chữ của hợp đồng mà vẫn khiến bên kia khốn đốn. Nguyên tắc thiện chí cho phép toà nhìn vào bản chất hành vi chứ không chỉ câu chữ.
Ví dụ giả định: hợp đồng cung cấp rau cho một bếp ăn công nghiệp ở Đồng Nai ghi "giao hàng trước 6 giờ sáng". Bên giao hàng biết bếp chỉ mở cổng từ 5 giờ 30 nhưng vẫn giao lúc 4 giờ, để hàng ngoài cổng rồi chụp ảnh "đã giao đúng hạn". Rau héo, bếp phải mua gấp chỗ khác. Đọc từng chữ thì bên giao đã giao trước 6 giờ; đặt trong nguyên tắc thiện chí và mục đích của điều khoản, cách giao như vậy khó được coi là thực hiện đúng nghĩa vụ.
Nguyên tắc cũng giúp giải thích hợp đồng khi câu chữ mập mờ. Khi một điều khoản có thể hiểu theo hai cách, cách hiểu phù hợp với mục đích chung và với sự ngay thẳng giữa hai bên thường được ưu tiên hơn cách hiểu chỉ có lợi cho người cố tình viết mập mờ.
Những hiểu lầm hay gặp về thiện chí
Vì nguyên tắc được viết rộng, nó cũng hay bị hiểu quá rộng hoặc quá hẹp. Một số hiểu lầm phổ biến:
- "Thiện chí là phải nhường bên kia." Không đúng. Bạn được đòi quyền của mình đến cùng, miễn là đòi bằng cách ngay thẳng.
- "Không nói dối là đủ trung thực." Chưa đủ. Giấu đi một thông tin quan trọng mà bên kia cần để quyết định, trong khi bạn biết họ không thể tự biết, cũng có thể bị coi là thiếu trung thực.
- "Hợp đồng không ghi thì không có nghĩa vụ." Nguyên tắc thiện chí và các quy định chung của luật vẫn áp dụng cho phần hợp đồng không ghi, chẳng hạn nghĩa vụ phối hợp, nghĩa vụ báo tin.
- "Thiện chí là chuyện đạo đức, toà không xét." Toà vẫn viện dẫn nguyên tắc này khi đánh giá lỗi, khi giải thích hợp đồng và khi quyết định có bảo vệ một quyền bị lạm dụng hay không.
- "Bên kia thiếu thiện chí thì mình cũng được làm vậy." Hành vi sai của bên kia cho bạn quyền đòi bồi thường, chấm dứt hay yêu cầu toà can thiệp theo luật, chứ không cho bạn quyền trả đũa bằng một hành vi sai khác.
Vi phạm thiện chí thì hệ quả là gì
Nguyên tắc không đi kèm một mức chế tài cố định. Hệ quả phụ thuộc vào hành vi cụ thể và điều luật liên quan. Khi sự thiếu trung thực đi tới mức lừa dối làm bên kia ký kết sai lệch, giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu theo quy định về lừa dối; khi một bên làm sai gây thiệt hại, họ phải bồi thường; khi một bên dùng quyền để hại người, toà có thể không bảo vệ quyền đó, một phần hoặc toàn bộ.
Còn một hệ quả ít được nói tới nhưng rất thực tế: trong tranh chấp, cách mỗi bên hành xử trước đó ảnh hưởng mạnh tới cách toà đánh giá chứng cứ và lời trình bày. Bên đã nhắn tin báo trước, đã đề nghị gặp bàn, đã giữ lại biên bản bàn giao thường ở thế dễ trình bày hơn bên chỉ im lặng rồi đột ngột kiện.
Vì vậy, ngoài chuyện đúng sai, giữ thiện chí còn là cách tự bảo vệ: mỗi tin nhắn báo trước, mỗi biên bản bàn giao đều là dấu vết cho thấy bạn đã làm phần mình. Khi tranh chấp đã phát sinh và số tiền đáng kể, bạn nên nhờ người làm nghề luật xem lại toàn bộ hồ sơ trước khi quyết định bước tiếp theo.
Một giao dịch giả định đi trọn ba giai đoạn
Để thấy nguyên tắc vận hành liền mạch, hãy theo một ví dụ giả định. Chị Lan ở Khánh Hoà thuê một nhóm thợ làm lại hệ thống điện cho homestay sáu phòng, giá trọn gói, xong trong ba tuần trước mùa khách.
Ở giai đoạn ký kết, trưởng nhóm thợ khảo sát và thấy một đoạn dây âm tường đã mục, nhiều khả năng phải đục tường thay mới, việc sẽ đội thêm chi phí. Thiện chí đòi hỏi anh nói ra điều này trước khi chốt giá, thay vì báo giá thấp cho dễ nhận việc rồi giữa chừng mới nói "phát sinh". Ngược lại, chị Lan biết hai phòng đang có khách lưu trú tới giữa tuần thứ hai; chị cũng phải nói để thợ sắp lịch.
Ở giai đoạn thực hiện, đến tuần thứ hai thì cơn mưa lớn làm tường ẩm, chưa thể đi dây ở một phòng. Thợ báo ngay, đề xuất làm trước các phòng khác; chị Lan đồng ý dời hạn phòng đó thêm vài ngày. Không ai lợi dụng trục trặc để đổ lỗi cho người kia. Đây chính là tinh thần hợp tác mà nguyên tắc hướng tới.
Ở giai đoạn kết thúc, khi nghiệm thu, chị Lan phát hiện một ổ cắm lắp lệch. Chị có quyền yêu cầu sửa, nhưng nếu chị giữ lại toàn bộ tiền công chỉ vì lỗi nhỏ có thể sửa trong một giờ, đó là dùng quyền quá tay. Cách hợp lý là ghi lỗi vào biên bản, giữ lại phần tiền tương ứng cho tới khi sửa xong. Nhóm thợ, về phần mình, bàn giao sơ đồ đi dây để sau này người khác sửa chữa không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Thiện chí, trung thực có áp dụng cho giao dịch miệng không?
Có. Nguyên tắc áp dụng cho mọi giao dịch dân sự, dù bằng văn bản, bằng lời nói hay bằng hành vi. Khó khăn của giao dịch miệng nằm ở chứng minh, không nằm ở việc nguyên tắc có áp dụng hay không, nên bạn nên giữ tin nhắn, chuyển khoản, người làm chứng.
Nguyên tắc thiện chí có giúp hủy được hợp đồng đã ký không?
Bản thân nguyên tắc không phải là một căn cứ hủy hợp đồng tự động. Muốn tuyên vô hiệu hay hủy bỏ, bạn cần dựa vào căn cứ cụ thể như bị lừa dối, bên kia vi phạm nghiêm trọng hoặc các bên đã thỏa thuận. Nguyên tắc thiện chí giúp làm rõ và củng cố lập luận cho các căn cứ đó.
Mặc cả giá thật thấp có bị coi là thiếu thiện chí không?
Không. Mặc cả là một phần bình thường của giao dịch. Thiếu thiện chí là khi bạn dùng thông tin sai, gây sức ép không chính đáng hoặc cố tình làm bên kia mất cơ hội, chứ không phải khi bạn đưa ra một mức giá thấp mà bên kia có quyền từ chối.
Doanh nghiệp với nhau có phải giữ thiện chí như giao dịch với người tiêu dùng không?
Có. Nguyên tắc trong Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng cho cả cá nhân và pháp nhân. Điểm khác là luật bảo vệ người tiêu dùng đặt thêm nghĩa vụ riêng cho bên kinh doanh, còn giữa hai doanh nghiệp, toà thường kỳ vọng mỗi bên tự cẩn trọng hơn.
Làm sao chứng minh bên kia thiếu thiện chí?
Thường phải chứng minh qua hành vi cụ thể: tin nhắn, email, biên bản, thời điểm các bước được thực hiện, những gì họ biết mà không nói. Bạn nên ghi lại theo trình tự thời gian, giữ bản gốc và tránh chỉ dựa vào cảm nhận chung rằng bên kia không tử tế.
Thiện chí có giống với nguyên tắc tự do thỏa thuận không?
Hai nguyên tắc liên quan nhưng khác nhau. Tự do thỏa thuận cho các bên quyền chọn nội dung cam kết trong giới hạn luật cho phép; thiện chí đòi hỏi cách các bên đi tới và thực hiện cam kết ấy phải ngay thẳng. Một thỏa thuận tự nguyện vẫn có thể bị đánh giá lại nếu đạt được bằng sự gian dối.