Theo Bộ luật Dân sự 2015, người gây thiệt hại có thể không phải bồi thường khi thiệt hại xảy ra do sự kiện bất khả kháng, khi thiệt hại hoàn toàn do lỗi của chính bên bị thiệt hại, khi gây thiệt hại trong phòng vệ chính đáng, hoặc khi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Mỗi trường hợp có điều kiện chặt và đi kèm ngoại lệ, nhất là khi vượt quá giới hạn.
Những cửa miễn trừ này không phải lối thoát cho người muốn né trách nhiệm. Chúng tồn tại vì có những hoàn cảnh mà bắt một người bồi thường là bất công hoặc đi ngược lẽ thường. Bài này giải thích từng trường hợp dưới góc dân sự, tức là chuyện tiền đền bù, kèm ví dụ giả định và những điểm hay bị viện dẫn sai.
Bất khả kháng: ba điều kiện cùng lúc
Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Ba yếu tố này phải có đủ, thiếu một yếu tố là không còn bất khả kháng.
Khách quan nghĩa là sự kiện nằm ngoài ý chí của người viện dẫn: thiên tai, dịch bệnh, quyết định cấm của cơ quan nhà nước. Không thể lường trước nghĩa là vào thời điểm cam kết hay hành động, một người bình thường cẩn trọng không thể dự liệu được. Một cơn bão đã được dự báo nhiều ngày thì khó gọi là không lường trước đối với việc gia cố mái che. Không thể khắc phục nghĩa là dù đã làm mọi điều cần thiết trong khả năng, hậu quả vẫn xảy ra.
Vì ba điều kiện phải cùng có, người viện dẫn bất khả kháng thường phải chứng minh cả những gì mình đã làm để phòng ngừa và khắc phục. Ví dụ giả định: một cửa hàng đã chằng chống biển hiệu theo hướng dẫn trước bão, nhưng gió giật vượt xa mức thông thường làm biển rơi trúng xe đậu bên dưới. Hồ sơ chuẩn bị trước bão là chứng cứ cốt lõi. Nếu cửa hàng không làm gì dù đã có cảnh báo, câu chuyện sẽ khác hẳn.
Lỗi hoàn toàn của bên bị thiệt hại
Chữ "hoàn toàn" là then chốt. Nếu cả hai bên cùng có lỗi, đây không phải trường hợp miễn trừ mà là trường hợp chia trách nhiệm theo mức lỗi. Chỉ khi toàn bộ thiệt hại xuất phát từ hành vi của người bị hại thì người kia mới không phải bồi thường.
Ví dụ giả định về lỗi hoàn toàn. Một người tự ý trèo qua tường rào kín, vào khu vực có cảnh báo, tự làm đổ vật liệu xếp gọn trong khuôn viên và bị thương. Nếu chủ khu vực đã rào chắn, cảnh báo đúng quy định và không có sai sót nào khác, thiệt hại có thể được xem là hoàn toàn do lỗi của người vào trái phép.
Với nguồn nguy hiểm cao độ, đòi hỏi còn cao hơn. Chủ nguồn nguy hiểm cao độ chỉ được miễn khi thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại. Lỗi vô ý của người bị hại, dù lớn, thường chỉ dẫn tới việc chia trách nhiệm.
Ai chứng minh. Người muốn được miễn phải chứng minh lỗi hoàn toàn thuộc về bên bị thiệt hại. Thiếu chứng cứ thì cơ quan giải quyết khó chấp nhận, nhất là khi người bị hại là trẻ em, người cao tuổi hay người có hạn chế về nhận thức.
Phòng vệ chính đáng dưới góc bồi thường
Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích công cộng mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm. Khái niệm này được định nghĩa và phân tích kỹ trong luật hình sự; Bộ luật Dân sự 2015 dùng lại để trả lời câu hỏi về tiền: người gây thiệt hại trong khi phòng vệ chính đáng không phải bồi thường cho người bị thiệt hại.
Chữ "cần thiết" là ranh giới. Người gây thiệt hại do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng vẫn phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Ví dụ giả định: một người bị kẻ gian giật túi xách và giằng co lại, làm kẻ gian ngã trầy xước; đó có thể là chống trả cần thiết. Nhưng khi kẻ gian đã bỏ túi, bỏ chạy, mà người kia đuổi theo và gây thương tích nặng, sự cần thiết đã không còn.
Trong đời sống, việc đánh giá phòng vệ có chính đáng hay vượt quá là việc của cơ quan có thẩm quyền dựa trên toàn bộ diễn biến, không phải của các bên tự kết luận. Vì vậy, người đã phải tự vệ nên trình báo sự việc, giữ chứng cứ như camera, nhân chứng, và không tự ý thương lượng nhận trách nhiệm trước khi hiểu rõ vị trí của mình. Phần chi tiết về ranh giới hình sự thuộc các chuyên đề riêng.
Tình thế cấp thiết: ai đền cho người bị thiệt hại
Tình thế cấp thiết là khi một người, để tránh một nguy cơ đang thực tế đe doạ quyền, lợi ích của mình hoặc của người khác, không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Bộ luật Dân sự 2015 xử lý chuyện bồi thường trong tình huống này theo ba vế, tóm tắt dưới đây.
| Tình huống | Trách nhiệm bồi thường | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết, không vượt quá yêu cầu | Người gây thiệt hại không phải bồi thường cho người bị thiệt hại | Phá cửa nhà hàng xóm vắng chủ để khoá van ga đang rò, ngăn cháy cả dãy nhà |
| Gây thiệt hại vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết | Người gây thiệt hại phải bồi thường phần vượt quá | Để khoá van ga mà đập phá cả đồ đạc không liên quan |
| Người đã gây ra tình thế cấp thiết | Phải bồi thường cho người bị thiệt hại | Người tự ý câu nối ga sai cách gây rò rỉ là người phải đền cánh cửa bị phá |
Logic của tình thế cấp thiết là chọn thiệt hại nhỏ để tránh thiệt hại lớn. Người hành động vì lợi ích chung không bị phạt bằng nghĩa vụ đền bù, còn người tạo ra nguy cơ ban đầu thì vẫn phải chịu.
Những viện dẫn hay gặp nhưng thường không đứng vững
Từ góc độ người làm thủ tục, có mấy cách viện dẫn miễn trừ hay được dùng trong thương lượng nhưng thường không có cơ sở.
- "Trời mưa to nên không phải chịu." Mưa lớn theo mùa, đã được dự báo, thường không phải bất khả kháng nếu người viện dẫn có thể phòng ngừa mà không làm.
- "Nó cũng có lỗi nên mình không đền." Người bị hại có lỗi một phần chỉ làm giảm phần bồi thường, không xoá hết nghĩa vụ.
- "Chỉ là tự vệ thôi." Câu này hay được nói ngay sau sự việc, nhưng phòng vệ chỉ là chính đáng khi chống trả cần thiết với hành vi đang xâm phạm. Tự vệ sau khi nguy cơ đã qua hoặc dùng sức quá mức không được miễn.
- "Đã có giấy miễn trách nhiệm." Thoả thuận miễn trách nhiệm có thể có giá trị trong hợp đồng, nhưng không che được mọi trường hợp, nhất là khi cố ý gây thiệt hại hoặc khi điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng.
- "Không cố ý thì không phải đền." Lỗi vô ý vẫn phát sinh trách nhiệm bồi thường; nó chỉ có thể là căn cứ để xin giảm mức khi thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế.
Nếu bạn đang định dựa vào một trường hợp miễn trừ, nên chuẩn bị chứng cứ cho từng điều kiện và lường trước khả năng chỉ được miễn một phần.
Muốn viện dẫn miễn trừ: chuẩn bị theo thứ tự
Dù ở phía nào, việc chuẩn bị có hệ thống giúp cuộc trao đổi bớt cảm tính và giúp cơ quan giải quyết có đủ dữ kiện.
- Xác định chính xác trường hợp định viện dẫn: bất khả kháng, lỗi hoàn toàn của bên bị thiệt hại, phòng vệ chính đáng hay tình thế cấp thiết.
- Liệt kê các điều kiện của trường hợp đó và tìm chứng cứ cho từng điều kiện: dự báo thời tiết, quyết định của cơ quan nhà nước, camera, nhân chứng, biên bản.
- Ghi lại những biện pháp đã làm để phòng ngừa và hạn chế thiệt hại, kèm thời điểm.
- Rà lại hợp đồng nếu có: điều khoản bất khả kháng, nghĩa vụ thông báo, thời hạn thông báo.
- Thông báo cho bên kia sớm và bằng cách để lại dấu vết, nêu căn cứ miễn trừ và chứng cứ kèm theo.
- Với vụ việc có thương tích hoặc dấu hiệu hình sự, gặp luật sư trước khi đưa ra bất kỳ cam kết nào.
Chuẩn bị kỹ không bảo đảm được miễn, nhưng giúp bạn biết sớm khả năng thực tế để chọn giữa tranh luận và thương lượng.
Khi luật hoặc thoả thuận nói khác
Các trường hợp miễn trừ trong Bộ luật Dân sự 2015 thường đi kèm cụm từ "trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác". Cụm từ này mở ra hai hướng ngược nhau. Một mặt, các bên có thể thoả thuận để một bên vẫn chịu trách nhiệm ngay cả khi gặp bất khả kháng, chẳng hạn bên vận chuyển cam kết bồi thường hàng hư hỏng trong mọi trường hợp vì đã mua bảo hiểm toàn bộ. Mặt khác, luật chuyên ngành có thể đặt ra cách xử lý riêng cho một lĩnh vực.
Vì thế, khi viện dẫn miễn trừ, bước đầu tiên nên là đọc lại hợp đồng. Điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng thương mại thường liệt kê sự kiện cụ thể, đặt thời hạn thông báo, quy định quyền tạm ngừng hay chấm dứt. Một sự kiện có thể là bất khả kháng theo định nghĩa chung nhưng nếu bên viện dẫn không thông báo đúng hạn theo hợp đồng, họ có thể vẫn phải chịu phần thiệt hại phát sinh do chậm thông báo.
Với thiệt hại ngoài hợp đồng, thoả thuận trước ít khi có. Nhưng sau khi sự việc xảy ra, hai bên vẫn có thể thoả thuận cách giải quyết, kể cả khi một bên có căn cứ miễn trừ. Ví dụ giả định: chủ nhà đã phá cửa hàng xóm trong tình thế cấp thiết vẫn có thể tự nguyện hỗ trợ một phần chi phí sửa cửa để giữ quan hệ láng giềng, dù luật không buộc.
Câu hỏi thường gặp
Dịch bệnh có đương nhiên được coi là bất khả kháng không?
Không đương nhiên. Phải xét dịch bệnh hoặc biện pháp phòng chống dịch có trực tiếp làm cho việc thực hiện nghĩa vụ không thể thực hiện được hay không, có lường trước được tại thời điểm ký hay không, và bên viện dẫn đã áp dụng biện pháp cần thiết chưa.
Có phải thông báo cho bên kia khi gặp bất khả kháng trong hợp đồng không?
Nhiều hợp đồng quy định nghĩa vụ thông báo và thời hạn thông báo khi gặp bất khả kháng. Ngay cả khi hợp đồng không ghi, thông báo sớm thể hiện thiện chí và giúp bên kia hạn chế thiệt hại. Không thông báo có thể làm phát sinh trách nhiệm với phần thiệt hại lẽ ra tránh được.
Phá cửa nhà hàng xóm để cứu người bị kẹt trong đám cháy có phải đền cánh cửa không?
Nếu đó là tình thế cấp thiết và việc phá cửa không vượt quá yêu cầu, người phá cửa không phải bồi thường. Người đã gây ra đám cháy, nếu xác định được, có thể phải bồi thường cho chủ nhà về cánh cửa.
Người vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có phải bồi thường toàn bộ thiệt hại không?
Người vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Mức cụ thể còn được xem xét cùng các yếu tố khác, như lỗi của người đã có hành vi xâm phạm ban đầu. Đây là tình huống nên có luật sư tham gia.
Thoả thuận trước rằng sẽ không đòi bồi thường dù có chuyện gì xảy ra có giá trị không?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép thoả thuận khác trong một số trường hợp, nhưng thoả thuận từ bỏ trước mọi quyền đòi bồi thường, nhất là với thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ hoặc do cố ý gây ra, có thể bị xem xét về hiệu lực. Nên đọc kỹ trước khi ký.
Thiệt hại do một người thứ ba hoàn toàn gây ra thì người trực tiếp liên quan có phải đền không?
Nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi, trách nhiệm thường thuộc về người thứ ba. Ví dụ như súc vật bị người khác kích động gây hại thì người kích động chịu. Người trực tiếp liên quan chỉ phải chịu khi chính họ cũng có lỗi hoặc thuộc trường hợp luật buộc chịu không cần lỗi.