Để được bồi thường, người bị hại phải chứng minh hai điều mà nhiều người bỏ qua: thiệt hại là có thật, và thiệt hại đó là hậu quả của chính hành vi hoặc sự việc mà mình đang quy trách nhiệm. Mối liên hệ thứ hai gọi là quan hệ nhân quả. Không có nó, kể cả khi bên kia đã làm sai rõ ràng, yêu cầu bồi thường vẫn không đứng được.
Trong thực tế, phần lớn tranh cãi về bồi thường không nằm ở câu hỏi ai sai, mà ở câu hỏi cái sai đó gây ra phần thiệt hại nào. Bài dưới đây giải thích hai điều kiện này theo tinh thần Bộ luật Dân sự 2015, cách nhận ra những trường hợp nhiều nguyên nhân chồng lên nhau, và cách lập luận có căn cứ khi thương lượng.
Điều kiện thứ nhất: thiệt hại phải có thật
Thiệt hại có thật là thiệt hại đã xảy ra hoặc chắc chắn xảy ra và có thể xác định được. Tài sản bị hỏng, chi phí đã bỏ ra để sửa chữa, ngày công đã mất, viện phí đã trả là những thiệt hại có thật. Lo sợ một ngày nào đó căn nhà có thể bị ảnh hưởng, hay cảm giác bị làm phiền không gắn với một tổn thất cụ thể, thì khó được xem là thiệt hại để bồi thường.
Thiệt hại tương lai không bị loại trừ hoàn toàn. Chi phí điều trị tiếp theo đã được chỉ định, thu nhập sẽ mất trong thời gian phải nghỉ để phục hồi theo chỉ định của cơ sở y tế, là những khoản có thể được tính vì mức độ chắc chắn cao. Chìa khoá là căn cứ: chỉ định của chuyên môn, hợp đồng đã ký, khoản chi đã cam kết.
Với tổn thất về tinh thần, luật thừa nhận đây là thiệt hại thật khi sức khoẻ, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm, dù không đo bằng hoá đơn. Cách xác định mức bù đắp do các bên thoả thuận hoặc cơ quan giải quyết quyết định trong giới hạn luật định. Ở các tranh chấp tài sản thông thường, không nên kỳ vọng khoản này.
Điều kiện thứ hai: quan hệ nhân quả
Quan hệ nhân quả hiểu đơn giản là: nếu không có hành vi hoặc sự việc kia thì thiệt hại này đã không xảy ra, và thiệt hại là hệ quả mà người bình thường có thể nhận ra là gắn với hành vi đó. Hai lớp câu hỏi đi cùng nhau. Lớp đầu kiểm tra sự phụ thuộc: bỏ hành vi đi thì thiệt hại còn không. Lớp sau kiểm tra sự gắn kết: thiệt hại có phải là hậu quả trực tiếp, hợp lẽ của hành vi hay chỉ là chuyện xa xôi, ngẫu nhiên.
Ví dụ giả định: một người lùi xe làm móp cửa cuốn của cửa hàng. Chi phí sửa cửa là hậu quả trực tiếp. Việc cửa hàng không đóng được cửa đêm đó và bị mất trộm hàng có thể còn gắn với vụ va chạm, tuỳ hoàn cảnh. Nhưng việc chủ cửa hàng lo lắng mất ngủ rồi vài tuần sau trượt ngã ở nơi khác thì quá xa, không còn quan hệ nhân quả hợp lý với cú lùi xe.
Lý thuyết pháp lý về nhân quả có nhiều trường phái, và toà án các nước giải quyết theo cách khác nhau. Ở Việt Nam, luật không đưa ra một công thức cứng; thực tiễn xét xử đánh giá theo chứng cứ, kết luận giám định và lẽ thường. Vì vậy, chuẩn bị tốt nhất là chứng cứ cho thấy chuỗi sự việc liền mạch, không đứt đoạn.
Khi nhiều nguyên nhân cùng góp vào một thiệt hại
Đời sống hiếm khi có một nguyên nhân duy nhất. Những dạng chồng lấn sau đây thường gặp khi tranh chấp.
- Nguyên nhân sẵn có và nguyên nhân mới. Ví dụ giả định: một bức tường đã có vết nứt nhỏ từ trước, công trình bên cạnh khoan cọc làm vết nứt mở rộng. Thiệt hại được bồi thường thường là phần do công trình gây thêm, không phải toàn bộ chi phí làm lại bức tường. Ảnh chụp hiện trạng trước khi thi công là chứng cứ quyết định.
- Hai hành vi của hai người. Khi hai người cùng gây ra một thiệt hại không tách được, cơ chế liên đới được đặt ra; khi tách được, mỗi người chịu phần mình.
- Hành vi của người gây hại và hành vi của chính người bị hại. Đây là vùng của nguyên tắc chia lỗi và nghĩa vụ hạn chế thiệt hại: phần thiệt hại do chính người bị hại góp vào không được bồi thường.
- Sự kiện tự nhiên chen vào. Mưa lớn làm thấm qua mái nhà vốn đã bị hàng xóm làm hỏng một phần. Cần tách phần do mái hỏng và phần do mưa vượt khả năng chịu của mái lành.
- Thể trạng riêng của người bị hại. Người có bệnh nền bị thương nặng hơn người khỏe mạnh khi gặp cùng một va chạm. Cách đánh giá phần thiệt hại do va chạm và phần do bệnh nền là vấn đề chuyên môn, cần giám định.
Trong mọi trường hợp chồng lấn, câu hỏi đúng không phải là "ai là nguyên nhân" mà là "phần thiệt hại nào gắn với nguyên nhân nào".
Chứng cứ cho từng mắt xích
Chuỗi nhân quả gồm nhiều mắt xích. Mỗi mắt xích cần một loại chứng cứ khác nhau. Bảng dưới đây gợi ý cách gom chứng cứ cho một vụ thiệt hại tài sản thông thường.
| Mắt xích | Câu hỏi cần trả lời | Chứng cứ thường dùng |
|---|---|---|
| Tình trạng trước sự việc | Tài sản trước đó ra sao | Ảnh, video cũ, biên bản khảo sát hiện trạng, hoá đơn mua |
| Hành vi hoặc sự việc | Điều gì đã xảy ra, ai làm | Camera, nhân chứng, tin nhắn, biên bản của chính quyền cấp xã |
| Thiệt hại | Hỏng gì, mất bao nhiêu | Ảnh hiện trạng sau, báo giá, hoá đơn sửa chữa, định giá |
| Liên hệ giữa hành vi và thiệt hại | Vì sao hỏng do việc đó mà không do việc khác | Kết luận giám định nguyên nhân, ý kiến chuyên môn, trình tự thời gian |
| Thiệt hại kéo theo | Những khoản phát sinh tiếp theo có gắn với sự việc không | Chứng từ chi phí, giấy tờ thu nhập, lịch làm việc bị gián đoạn |
Chi tiết cách thu thập, giữ và nộp chứng cứ là chủ đề riêng của tố tụng. Ở góc nguyên tắc, điều cần nhớ là thiếu một mắt xích thì cả chuỗi yếu đi.
Những sai lầm hay gặp khi lập luận về nhân quả
Lấy trình tự thời gian thay cho nhân quả. Thiệt hại xuất hiện sau một sự việc chưa chắc là do sự việc đó gây ra. Tường nứt sau khi nhà bên sửa nhà là gợi ý, chưa phải chứng minh; cần xem có nguyên nhân khác như lún nền, thời tiết hay không.
Gộp mọi thứ vào một khoản. Đưa cả chi phí sửa chữa phần đã hỏng từ trước, nâng cấp thêm, hay chi tiêu không liên quan vào bảng yêu cầu làm giảm độ tin cậy của cả bảng. Tách từng khoản theo nguyên nhân giúp yêu cầu thuyết phục hơn.
Không lưu hiện trạng trước. Nhiều tranh chấp có thể tránh được nếu chủ nhà chụp ảnh hiện trạng trước khi hàng xóm khởi công. Đây là việc đơn giản mà hiệu quả lớn nhất.
Bỏ qua giám định khi vấn đề mang tính kỹ thuật. Nguyên nhân hỏng máy, nứt kết cấu, mức độ thương tích liên quan bệnh nền là câu hỏi chuyên môn. Ý kiến của người không có chuyên môn, dù hợp lý, thường không đủ sức thuyết phục.
Phủ nhận mọi nhân quả khi mình ở phía bị đòi. Người bị yêu cầu bồi thường phủ nhận hoàn toàn trong khi chứng cứ rõ ràng thường làm mất cơ hội thương lượng phần hợp lý. Thừa nhận phần có căn cứ và tranh luận phần không có căn cứ là cách tiếp cận bền hơn.
Kiểm tra nhanh trước khi gửi yêu cầu bồi thường
Trước khi gửi yêu cầu cho bên kia hoặc chuẩn bị hồ sơ khởi kiện, bạn có thể tự soát theo các bước sau.
- Liệt kê từng khoản thiệt hại, ghi rõ khoản đó đã xảy ra hay sẽ xảy ra, có chứng từ hay chưa.
- Với mỗi khoản, viết một câu trả lời cho câu hỏi "nếu không có sự việc kia thì khoản này có phát sinh không".
- Đánh dấu những khoản có thể có nguyên nhân khác chen vào, tìm cách tách phần thiệt hại tương ứng.
- Xác định khoản nào cần giám định hoặc ý kiến chuyên môn, và ai sẽ trả chi phí giám định nếu hai bên cùng đồng ý tiến hành.
- Rà lại xem mình có góp phần gây ra hoặc làm tăng thiệt hại hay không, để chủ động điều chỉnh yêu cầu.
- Sắp xếp chứng cứ theo trình tự thời gian, đủ để người không biết gì về vụ việc đọc vẫn hiểu.
Một bảng yêu cầu ít khoản nhưng khoản nào cũng có chuỗi nhân quả rõ ràng thường thu về nhiều hơn một bảng dài mà nửa số khoản bị bác.
Nhân quả trong hợp đồng: thiệt hại có thể lường trước
Ở quan hệ hợp đồng, câu hỏi nhân quả có thêm một lớp. Bên vi phạm phải bồi thường thiệt hại do vi phạm gây ra, nhưng thực tiễn thường đặt câu hỏi những thiệt hại đó có nằm trong phạm vi mà các bên có thể hình dung khi ký hợp đồng hay không. Ví dụ giả định: một tiệm in giao chậm tờ rơi cho cửa hàng. Chi phí in gấp ở nơi khác là thiệt hại dễ hình dung. Còn việc cửa hàng vì thế mất một hợp đồng lớn với đối tác mà tiệm in không hề được biết thì khó quy cho việc giao chậm.
Bài học thực tế cho người ký hợp đồng: nếu một nghĩa vụ đặc biệt quan trọng với bạn vì những lý do mà bên kia khó đoán, nên nói rõ trong hợp đồng hoặc trong trao đổi bằng văn bản. Ghi rõ mục đích sử dụng, thời điểm cần hàng, hậu quả nếu chậm giúp chuỗi nhân quả sau này dễ chứng minh hơn nhiều.
Ngược lại, bên nhận nghĩa vụ cũng nên đọc kỹ những mô tả ấy. Nhận một đơn hàng mà biết rõ chậm một ngày có thể khiến khách mất cả mùa kinh doanh là nhận thêm rủi ro. Khi đó, đàm phán giới hạn trách nhiệm hoặc thời hạn dự phòng là việc hợp lý, trong khuôn khổ tự do thoả thuận.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bị nứt sau khi hàng xóm xây nhà nhưng hàng xóm nói nhà mình nứt từ trước thì giải quyết thế nào?
Cần chứng cứ về hiện trạng trước khi thi công, như ảnh, biên bản khảo sát. Nếu không có, giám định kỹ thuật có thể giúp xác định vết nứt cũ và mới, nguyên nhân gây nứt. Phần thiệt hại được bồi thường thường là phần do việc thi công gây thêm.
Thiệt hại có thể xảy ra trong tương lai có đòi bồi thường trước được không?
Chỉ những khoản có mức độ chắc chắn cao và xác định được mới có cơ sở, như chi phí điều trị đã được chỉ định. Thiệt hại chỉ là khả năng thì thường chưa được bồi thường, nhưng người bị hại có thể yêu cầu khi thiệt hại thực sự phát sinh, lưu ý thời hiệu.
Ai phải chứng minh quan hệ nhân quả?
Thông thường, người yêu cầu bồi thường phải chứng minh thiệt hại và quan hệ nhân quả giữa thiệt hại với hành vi của bên kia. Bên bị yêu cầu có quyền đưa ra chứng cứ cho thấy thiệt hại do nguyên nhân khác. Trong một số trường hợp luật quy định riêng, gánh chứng minh có thể khác.
Người bị thương có bệnh nền nên hậu quả nặng hơn thì người gây ra có phải chịu toàn bộ không?
Đây là câu hỏi chuyên môn y khoa và pháp lý. Cách đánh giá thường dựa vào kết luận giám định về phần thiệt hại do thương tích và phần do bệnh sẵn có. Kết quả của từng vụ phụ thuộc hồ sơ cụ thể, nên cần người có chuyên môn hỗ trợ.
Hai bên tự thoả thuận thì có cần chứng minh quan hệ nhân quả không?
Khi tự thoả thuận, hai bên không bắt buộc phải qua thủ tục chứng minh như ở toà. Tuy vậy, việc cùng nhìn vào chuỗi nhân quả giúp thoả thuận hợp lý và giảm nguy cơ một bên thấy bị ép rồi tranh chấp lại sau.