Khi người làm công, người học nghề gây thiệt hại cho người khác trong lúc thực hiện công việc được giao, người sử dụng lao động phải bồi thường cho người bị hại; sau đó, nếu người làm công có lỗi, người sử dụng lao động có quyền yêu cầu họ hoàn trả một khoản theo quy định của pháp luật. Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng tinh thần này cho cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp, và có quy định riêng về trách nhiệm của pháp nhân đối với người của mình.
Nguyên tắc này trả lời câu hỏi rất đời thường: nhân viên giao hàng va vào xe người khác, thợ của tiệm điện làm cháy đồ nhà khách, nhân viên quán làm đổ nước sôi lên người khách thì khách đòi ai. Bài dưới đây giải thích lý do của nguyên tắc, chữ "khi thực hiện công việc được giao" được hiểu thế nào, quyền hoàn trả có giới hạn gì, và chủ cơ sở nhỏ nên chuẩn bị ra sao.
Vì sao chủ phải đền cho việc người khác làm
Người sử dụng lao động không tự tay gây ra thiệt hại, vậy vì sao họ phải chịu? Lý do thứ nhất là quyền lực điều hành: chủ là người tuyển chọn, giao việc, hướng dẫn, giám sát. Họ quyết định người làm công làm gì, ở đâu, bằng phương tiện nào. Khi công việc tạo ra rủi ro cho người ngoài, người tổ chức công việc nên gánh rủi ro đó.
Lý do thứ hai là lợi ích: công việc của người làm công đem lại doanh thu cho chủ. Ai hưởng lợi từ một hoạt động thì cũng nên chịu những thiệt hại thông thường mà hoạt động đó gây ra cho người khác. Đây cùng một mạch suy nghĩ với nguyên tắc chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường dù không có lỗi.
Lý do thứ ba là bảo vệ người bị hại. Một khách hàng bị thiệt hại thường không biết, cũng không cần biết, nội bộ cửa hàng phân công ra sao. Người làm công có thể thu nhập thấp, không đủ khả năng bồi thường. Đặt trách nhiệm lên chủ giúp người bị hại có một địa chỉ rõ ràng và có khả năng chi trả. Sau đó, câu chuyện giữa chủ và người làm công được giải quyết riêng theo luật lao động và thoả thuận của họ.
"Khi thực hiện công việc được giao" được hiểu thế nào
Đang làm đúng việc được giao là trường hợp rõ nhất. Nhân viên giao hàng đang trên đường giao đơn, thợ điện đang sửa điện tại nhà khách, phụ bếp đang bưng món ăn ra bàn. Thiệt hại phát sinh trong các hoạt động này gắn trực tiếp với công việc.
Làm sai cách vẫn có thể là đang làm việc được giao. Người làm công vi phạm quy trình, như chạy quá nhanh để kịp giờ giao hoặc dùng sai dụng cụ, vẫn đang thực hiện công việc của chủ, chỉ là thực hiện kém. Chủ không thể thoát trách nhiệm với người bị hại chỉ vì đã dặn làm đúng quy trình.
Việc riêng hoàn toàn thì không thuộc phạm vi. Ví dụ giả định: ngoài giờ làm, nhân viên tự ý lấy xe của cửa hàng đi chơi và gây tai nạn. Đây là việc riêng, không phải công việc được giao. Trách nhiệm khi đó được xem xét theo hướng khác, có thể liên quan tới việc chủ quản lý phương tiện ra sao.
Vùng xám cần xét theo hoàn cảnh. Nhân viên tranh thủ ghé việc riêng trên đường đi giao hàng, nhân viên cãi nhau với khách vì chuyện cá nhân trong giờ làm. Những tình huống này cần cân nhắc mức độ gắn kết với công việc, và thường là điểm tranh luận chính khi có tranh chấp.
Hình thức hợp đồng không quyết định tất cả. Người làm thử việc, làm thời vụ, người học nghề cũng có thể là người làm công theo nghĩa của quy định này. Điều quan trọng là quan hệ thực tế: ai giao việc, ai điều hành, ai trả công.
Các chủ thể và vị trí của họ trong một vụ việc
Một vụ người làm công gây thiệt hại thường có ba hoặc bốn bên. Bảng dưới đây tóm tắt vị trí của từng bên theo nguyên tắc chung; chi tiết từng vụ còn tuỳ chứng cứ.
| Chủ thể | Quan hệ với người bị hại | Quan hệ với các bên khác |
|---|---|---|
| Người bị hại | Có quyền yêu cầu người sử dụng lao động bồi thường | Không phải chứng minh nội bộ cơ sở phân công ra sao |
| Người sử dụng lao động (cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp) | Bồi thường thiệt hại do người làm công gây ra khi làm việc được giao | Có quyền yêu cầu người làm công có lỗi hoàn trả một khoản theo quy định của pháp luật |
| Người làm công | Thường không phải là người bị đòi đầu tiên khi đang làm việc được giao | Có thể phải hoàn trả cho chủ nếu có lỗi, trong giới hạn luật lao động và nội quy |
| Doanh nghiệp bảo hiểm | Chi trả trong phạm vi bảo hiểm trách nhiệm nếu chủ đã mua | Có thể thế quyền đòi người thứ ba có lỗi khác nếu có |
| Cơ quan nhà nước | Nhà nước bồi thường thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 | Người thi hành công vụ có lỗi có thể phải hoàn trả theo luật đó |
Với thiệt hại do cán bộ, công chức gây ra khi thi hành công vụ, thủ tục và cách tính theo luật chuyên ngành, không theo quy tắc chung của người sử dụng lao động.
Quyền yêu cầu hoàn trả: có, nhưng không vô hạn
Sau khi đã bồi thường cho người bị hại, người sử dụng lao động có quyền yêu cầu người làm công có lỗi hoàn trả. Chữ quan trọng ở đây là "có lỗi" và "theo quy định của pháp luật". Nếu người làm công không có lỗi, chẳng hạn thiệt hại do xe công ty hỏng phanh mà công ty không bảo dưỡng, thì không có căn cứ đòi hoàn trả.
Khi người làm công có lỗi, mức hoàn trả cũng không đương nhiên bằng toàn bộ số tiền chủ đã bồi thường. Quan hệ giữa hai bên còn chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Lao động 2019 và nội quy lao động, trong đó có những giới hạn nhằm bảo vệ người lao động, như cơ chế bồi thường hạn chế khi người lao động sơ suất, việc khấu trừ tiền lương phải theo giới hạn luật định. Bạn nên đối chiếu các quy định lao động hiện hành trước khi áp dụng.
Chủ cơ sở cũng cần tránh hai sai lầm hay gặp: tự ý trừ hết lương tháng của người làm công để bù thiệt hại, và buộc người làm công ký giấy nhận nợ trong lúc căng thẳng. Cả hai cách đều dễ bị xem là trái luật lao động và có thể biến chủ từ người có quyền thành người vi phạm. Cách đúng là xác định lỗi có căn cứ, áp dụng đúng nội quy, thoả thuận mức và lịch hoàn trả rõ ràng.
Ví dụ giả định ở cơ sở kinh doanh nhỏ
Những tình huống dưới đây thường gặp ở hộ kinh doanh, cửa hàng, xưởng nhỏ. Mỗi tình huống chỉ minh hoạ lập luận, không thay thế đánh giá hồ sơ thật.
- Nhân viên giao hàng va quệt. Nhân viên của một cửa hàng vật liệu chở hàng đi giao, va vào xe máy của người khác. Chủ cửa hàng đứng ra bồi thường cho người bị hại; sau đó xem xét lỗi của nhân viên, như chạy sai làn, để quyết định có yêu cầu hoàn trả hay không và ở mức nào theo nội quy.
- Thợ làm hỏng đồ nhà khách. Thợ của một tiệm sửa điện lạnh làm rơi vỡ đồ trang trí khi tháo máy. Khách đòi tiệm. Nếu tiệm đã cung cấp đủ dụng cụ và hướng dẫn, việc thợ bất cẩn là lỗi của thợ trong quan hệ nội bộ.
- Phục vụ làm bỏng khách. Nhân viên quán ăn làm đổ nồi nước nóng lên khách. Quán bồi thường cho khách. Nếu sàn quán trơn trượt, lối đi chật vì quán bố trí bàn quá dày, phần lỗi của chính chủ quán là đáng kể và khó đòi nhân viên hoàn trả nhiều.
- Người học nghề gây cháy. Học viên học nghề hàn tại xưởng làm bén lửa sang kho nhà bên. Xưởng bồi thường cho nhà bên; việc người học nghề còn đang học là yếu tố quan trọng khi xét mức hoàn trả.
Trong các tình huống có thiệt hại lớn hoặc người bị hại bị thương, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà nhanh hồ sơ trước khi ngồi thương lượng với người bị hại hay với người làm công.
Chủ cơ sở nên chuẩn bị gì từ trước
Nguyên tắc người sử dụng lao động bồi thường trước là điều không tránh được. Việc có thể làm là giảm khả năng xảy ra và chuẩn bị cách xử lý gọn khi xảy ra.
- Viết rõ mô tả công việc, quy trình an toàn cho từng vị trí có rủi ro với người ngoài: giao hàng, sửa chữa tại nhà khách, phục vụ đồ nóng.
- Đưa quy định về bồi thường thiệt hại vào nội quy lao động theo đúng thủ tục luật lao động, và cho người làm công đọc, ký xác nhận.
- Cân nhắc mua bảo hiểm trách nhiệm với bên thứ ba phù hợp quy mô hoạt động.
- Quản lý phương tiện, chìa khoá, dụng cụ nguy hiểm, quy định rõ ai được dùng ngoài giờ.
- Khi xảy ra sự việc, chủ động liên hệ người bị hại, ghi nhận thiệt hại, giải quyết trước với người bị hại rồi mới xử lý nội bộ.
- Xử lý nội bộ có biên bản, nghe người làm công trình bày, áp dụng đúng nội quy; không tự ý giữ lương hay ép ký giấy.
Một cơ sở xử lý minh bạch cả hai phía, với khách và với người làm công, thường giữ được cả khách lẫn người làm việc lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Người bị hại có được đòi thẳng nhân viên thay vì đòi công ty không?
Nguyên tắc chung là người sử dụng lao động bồi thường thiệt hại do người làm công gây ra khi thực hiện công việc được giao, nên người bị hại thường hướng yêu cầu về phía chủ. Khi nhân viên làm việc riêng ngoài phạm vi được giao thì nhân viên tự chịu trách nhiệm trực tiếp.
Công ty có được trừ toàn bộ số tiền đã bồi thường vào lương nhân viên không?
Không nên tự ý làm vậy. Việc người lao động bồi thường và việc khấu trừ tiền lương chịu giới hạn của Bộ luật Lao động 2019 và nội quy lao động. Khấu trừ vượt giới hạn hoặc không đúng thủ tục có thể bị xem là vi phạm. Nên đối chiếu quy định hiện hành.
Cộng tác viên giao hàng theo đơn có được coi là người làm công của cửa hàng không?
Tuỳ quan hệ thực tế. Nếu cửa hàng giao việc, điều hành, trả công theo cách giống người làm công, quan hệ có thể được xem như vậy. Nếu cộng tác viên hoạt động độc lập qua nền tảng trung gian, cần xem hợp đồng giữa các bên. Đây là vùng còn nhiều tranh luận.
Nhân viên gây thiệt hại khi đang đi công tác nhưng vào buổi tối ngoài giờ làm thì sao?
Phải xét hoạt động lúc đó có gắn với công việc được giao hay không. Di chuyển phục vụ chuyến công tác thường gắn với công việc; đi chơi riêng buổi tối thường không. Mỗi tình huống cần được đánh giá theo chứng cứ cụ thể.
Chủ hộ kinh doanh không ký hợp đồng lao động với người làm thì có phải bồi thường thay không?
Việc không ký hợp đồng bằng văn bản không xoá đi quan hệ làm công trên thực tế. Nếu chủ hộ giao việc, điều hành và trả công, người bị hại vẫn có cơ sở yêu cầu chủ hộ bồi thường khi người làm gây thiệt hại trong lúc làm việc được giao.
Nhân viên không có lỗi gì mà vẫn gây thiệt hại thì chủ có được đòi hoàn trả không?
Không có căn cứ. Quyền yêu cầu hoàn trả chỉ đặt ra khi người làm công có lỗi trong việc gây thiệt hại. Nếu thiệt hại do thiết bị hỏng, quy trình của chủ sai hoặc sự cố khách quan, chủ là người chịu.