Tự do thoả thuận kéo dài cả tới lúc các bên không còn đồng ý với nhau: trong giới hạn luật cho phép, các bên được chọn trước cách giải quyết tranh chấp — thương lượng trước, hoà giải ở đâu, đưa ra trọng tài thay vì toà án, thoả thuận để toà án nơi nguyên đơn cư trú giải quyết, và với quan hệ có yếu tố nước ngoài, chọn luật áp dụng. Quyền tự chọn này dừng lại ở những chỗ luật đặt thẩm quyền bắt buộc, ở các tranh chấp không thuộc phạm vi trọng tài, và ở sự bảo vệ dành cho người tiêu dùng.
Phần lớn người ký hợp đồng lướt qua điều khoản giải quyết tranh chấp vì nghĩ nó là thủ tục. Thực tế đây là điều khoản quyết định tranh chấp sẽ diễn ra ở đâu, nhanh hay chậm, công khai hay kín, và tốn bao nhiêu công sức. Bài này giải thích ở mức nguyên tắc; thủ tục khởi kiện cụ thể là một chủ đề khác.
Vì sao cách giải quyết tranh chấp cũng thuộc tự do thoả thuận
Khi hai bên có quyền tự quyết nội dung quan hệ của mình, việc để họ tự quyết cả cách gỡ rối khi quan hệ trục trặc là bước tiếp theo tự nhiên. Luật tố tụng dân sự cũng ghi nhận quyền tự định đoạt của đương sự: có khởi kiện hay không, yêu cầu gì, rút yêu cầu, hoà giải với nhau — phần lớn do chính các bên quyết.
Có lý do thực tế nữa. Hai doanh nghiệp làm ăn lâu dài có thể muốn giải quyết kín đáo để giữ quan hệ và uy tín; hai bên ở hai tỉnh xa nhau muốn biết trước sẽ giải quyết ở đâu; hai bên trong một ngành kỹ thuật muốn người phân xử hiểu chuyên môn. Thoả thuận trước giúp họ có lựa chọn phù hợp thay vì để mọi thứ theo mặc định.
Tuy vậy, giải quyết tranh chấp chạm vào quyền lực của Nhà nước — quyền xét xử và quyền cưỡng chế thi hành. Vì vậy phạm vi tự chọn ở đây hẹp hơn so với nội dung hợp đồng: các bên chọn được con đường trong số những con đường luật mở ra, không tự tạo được con đường mới.
Các bên chọn được gì, chỗ nào luật giữ lại
Bảng dưới mô tả ở mức nguyên tắc theo các luật hiện hành về tố tụng dân sự, trọng tài thương mại, hoà giải. Điều kiện chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Lựa chọn | Các bên tự quyết được | Giới hạn |
|---|---|---|
| Thương lượng trước khi kiện | Thời hạn thương lượng, cách gửi yêu cầu, ai đại diện | Không làm mất quyền khởi kiện; chú ý thời hiệu vẫn trôi |
| Hoà giải | Chọn hoà giải viên, tổ chức hoà giải thương mại, hoà giải tại toà | Kết quả hoà giải ngoài toà muốn được thi hành như bản án thường phải qua thủ tục công nhận |
| Trọng tài thương mại | Chọn trọng tài thay toà, chọn trung tâm trọng tài, số trọng tài viên, ngôn ngữ, địa điểm | Chỉ với tranh chấp thuộc phạm vi Luật Trọng tài thương mại 2010; thoả thuận trọng tài phải bằng văn bản |
| Chọn toà án | Thoả thuận bằng văn bản để toà án nơi nguyên đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở giải quyết | Không tự chọn cấp toà; thẩm quyền theo cấp và theo loại việc do luật định |
| Chọn luật áp dụng | Với quan hệ có yếu tố nước ngoài, chọn luật nước nào điều chỉnh | Quan hệ thuần trong nước thì áp dụng luật Việt Nam; một số vấn đề luật bắt buộc áp dụng luật Việt Nam |
Sau khi toà án được tổ chức lại năm 2025, nơi thụ lý sơ thẩm phần lớn tranh chấp dân sự là toà án nhân dân khu vực. Tên gọi và phạm vi địa giới cụ thể cần tra cứu theo đơn vị hành chính hiện hành của 34 tỉnh, thành.
Trọng tài: lựa chọn có sức nặng nhất
Khi các bên có thoả thuận trọng tài hợp lệ, toà án thường phải từ chối thụ lý tranh chấp đó, trừ khi thoả thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy một thoả thuận tư có thể "chuyển" quyền phân xử khỏi toà án nhà nước. Phán quyết trọng tài là chung thẩm, nghĩa là không có phúc thẩm như ở toà; toà chỉ xem xét huỷ phán quyết trong những trường hợp hẹp mà luật liệt kê.
Vì sức nặng đó, Luật Trọng tài thương mại 2010 giới hạn phạm vi: tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, và tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài. Thoả thuận trọng tài phải lập thành văn bản, có thể là một điều khoản trong hợp đồng hoặc một thoả thuận riêng.
Ví dụ giả định: một xưởng may ở Hưng Yên và một công ty thời trang ở TP. Hồ Chí Minh ghi trong hợp đồng gia công rằng mọi tranh chấp sẽ giải quyết tại một trung tâm trọng tài. Khi có tranh chấp về chất lượng lô hàng, bên nào nộp đơn ra toà sẽ gặp phản đối về thẩm quyền. Lựa chọn họ đưa ra khi ký, có thể chỉ trong một dòng, quyết định toàn bộ con đường phía sau.
Người tiêu dùng và người lao động: quyền chọn không bị tước
Người tiêu dùng vẫn được chọn. Khi điều khoản trọng tài nằm trong điều kiện chung do nhà cung cấp soạn sẵn, Luật Trọng tài thương mại 2010 cho người tiêu dùng quyền lựa chọn giữa trọng tài và toà án. Một dòng in sẵn trong hợp đồng mẫu không tự động đóng cánh cửa toà án với khách hàng.
Điều khoản chọn nơi giải quyết bất lợi. Hợp đồng mẫu buộc khách hàng ở xa phải đi giải quyết tranh chấp ở nơi chỉ thuận tiện cho doanh nghiệp có thể bị xem xét theo quy định bảo vệ người tiêu dùng về điều khoản bất lợi.
Tranh chấp lao động có trình tự riêng. Bộ luật Lao động 2019 quy định trình tự giải quyết tranh chấp lao động riêng, có bước hoà giải bởi hoà giải viên lao động với nhiều loại tranh chấp cá nhân, bên cạnh hội đồng trọng tài lao động và toà án. Hợp đồng lao động không thể đặt người lao động vào một trình tự kém bảo vệ hơn.
Một số tranh chấp có bước bắt buộc. Với tranh chấp đất đai, luật đặt bước hoà giải tại cấp xã trước khi đưa ra toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền. Các bên không thoả thuận bỏ qua được bước này.
Soạn điều khoản giải quyết tranh chấp: những điểm cần tự hỏi
Điều khoản này nên được viết khi hai bên còn tin nhau, không phải khi đã có mâu thuẫn. Một trình tự suy nghĩ gọn:
- Hai bên có muốn một thời gian thương lượng bắt buộc trước khi đưa ra bên thứ ba không, và thời gian đó bao lâu.
- Có muốn qua hoà giải không; nếu có, hoà giải ở đâu, ai là hoà giải viên, hết bao lâu mà không thành thì chuyển bước tiếp.
- Chọn trọng tài hay toà án; nếu trọng tài, kiểm tra tranh chấp có thuộc phạm vi trọng tài không và ghi rõ tên trung tâm trọng tài.
- Nếu chọn toà, có muốn thoả thuận để toà nơi nguyên đơn cư trú hoặc có trụ sở giải quyết không.
- Với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, chọn luật áp dụng và ngôn ngữ giải quyết tranh chấp.
Câu chữ mơ hồ như "tranh chấp sẽ giải quyết bằng trọng tài hoặc toà án" có thể khiến chính điều khoản trở thành đề tài tranh chấp. Chọn rõ một con đường, ghi rõ tên nơi giải quyết, là điều tối thiểu.
Ví dụ giả định: hai cách viết cùng một điều khoản
Một cửa hàng nội thất ở Lào Cai ký hợp đồng mua gỗ với một xưởng ở Phú Thọ. Bản thứ nhất chỉ ghi: "Mọi tranh chấp sẽ được giải quyết theo quy định của pháp luật." Câu này không sai, nhưng gần như không chọn gì cả. Khi có tranh chấp, các bên sẽ đi theo phương án mặc định của luật tố tụng, tức là toà án có thẩm quyền theo nơi cư trú hoặc trụ sở của bị đơn, không có bước thương lượng hay hoà giải nào được hẹn trước.
Bản thứ hai ghi: hai bên thương lượng trong một khoảng thời gian cụ thể kể từ khi một bên gửi yêu cầu bằng văn bản; không thành thì đưa ra hoà giải tại một tổ chức hoà giải thương mại đã nêu tên; hoà giải không thành thì giải quyết tại một trung tâm trọng tài đã nêu tên, ngôn ngữ tiếng Việt. Bản này dài hơn vài dòng, nhưng mỗi bên biết chính xác bước tiếp theo, và cả hai đều có cơ hội gỡ rối trước khi phải tốn kém.
Không bản nào "đúng" tuyệt đối. Với một giao dịch nhỏ, một lần, bản thứ nhất có thể là đủ. Với quan hệ cung ứng kéo dài, giá trị lớn, bản thứ hai thường đáng công soạn. Điều quan trọng là lựa chọn được đưa ra có ý thức, chứ không phải vì không ai đọc tới điều khoản cuối hợp đồng.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm thứ nhất: "có điều khoản thương lượng thì không được kiện ngay". Một điều khoản thương lượng trước có giá trị như cam kết giữa các bên, nhưng thời hiệu khởi kiện vẫn chạy trong lúc thương lượng. Kéo dài thương lượng mà không để ý thời hiệu là rủi ro thật.
Hiểu lầm thứ hai: "hoà giải thành là xong". Biên bản hoà giải thành ngoài toà là một thoả thuận mới giữa các bên; nếu một bên không thực hiện, bên kia có thể phải đi thêm một bước để kết quả được công nhận và thi hành. Vì vậy với khoản tiền lớn, nhiều người chọn hoà giải gắn với thủ tục công nhận của toà án.
Hiểu lầm thứ ba: "hai bên thoả thuận chọn toà nào cũng được". Phạm vi tự chọn toà án hẹp hơn nhiều so với trọng tài: chủ yếu là thoả thuận để toà nơi nguyên đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở giải quyết, trong khuôn khổ thẩm quyền mà luật tố tụng đã định.
Câu hỏi thường gặp
Hai bên có được thoả thuận không ra toà mà giải quyết bằng trọng tài không?
Được, nếu tranh chấp thuộc phạm vi Luật Trọng tài thương mại 2010, như tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc có ít nhất một bên có hoạt động thương mại, và thoả thuận trọng tài được lập thành văn bản.
Có thoả thuận trọng tài rồi thì toà án có giải quyết nữa không?
Thông thường toà án sẽ không thụ lý tranh chấp đã có thoả thuận trọng tài hợp lệ, trừ khi thoả thuận đó vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Toà chỉ xem xét huỷ phán quyết trọng tài trong những trường hợp hẹp luật quy định.
Hợp đồng mẫu ghi giải quyết bằng trọng tài thì người tiêu dùng có phải theo không?
Không bắt buộc. Với điều khoản trọng tài trong điều kiện chung do nhà cung cấp soạn sẵn, Luật Trọng tài thương mại 2010 cho người tiêu dùng quyền lựa chọn giải quyết bằng trọng tài hoặc toà án.
Các bên có được chọn toà án nào giải quyết không?
Chỉ trong phạm vi hẹp. Luật tố tụng dân sự cho phép các bên thoả thuận bằng văn bản để toà án nơi nguyên đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở giải quyết một số loại tranh chấp. Cấp toà và thẩm quyền theo loại việc vẫn do luật quy định.
Thương lượng có làm ngừng thời hiệu khởi kiện không?
Không nên mặc định như vậy. Thời hiệu khởi kiện thường vẫn tiếp tục trôi trong lúc các bên thương lượng. Khi thương lượng kéo dài, bạn nên kiểm tra thời hiệu với người làm nghề luật để không mất quyền khởi kiện.
Hợp đồng giữa hai bên trong nước có được chọn luật nước ngoài không?
Việc chọn luật áp dụng chủ yếu dành cho quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài theo Bộ luật Dân sự 2015. Quan hệ thuần trong nước áp dụng luật Việt Nam.