Một thoả thuận có mục đích hoặc nội dung vi phạm điều cấm của luật, hoặc trái đạo đức xã hội, thì vô hiệu, dù các bên hoàn toàn tự nguyện và đã ký đầy đủ. Đây là đường biên ngoài cùng của tự do thoả thuận trong Bộ luật Dân sự 2015. Ở các giới hạn khác, luật thường chờ một bên lên tiếng mới xét; ở đường biên này, luật coi thoả thuận như chưa từng tạo ra quyền và nghĩa vụ, và quyền yêu cầu toà tuyên vô hiệu không bị giới hạn thời hiệu.
Vì hậu quả nặng như vậy nên cần hiểu cho chính xác hai khái niệm "điều cấm của luật" và "đạo đức xã hội". Dùng quá rộng thì mọi thoả thuận đều có nguy cơ bị lật; dùng quá hẹp thì luật trở thành công cụ bảo vệ những giao dịch gây hại. Phần dưới đi qua định nghĩa, ví dụ giả định và những điểm hay bị hiểu sai.
Điều cấm của luật nghĩa là gì
Bộ luật Dân sự 2015 giải thích điều cấm của luật là những quy định của luật không cho phép chủ thể thực hiện những hành vi nhất định. Như vậy điều cấm phải là một quy định cụ thể, có thật, chứ không phải cảm nhận "việc này nghe có vẻ không ổn". Khi muốn nói một thoả thuận vi phạm điều cấm, người nêu phải chỉ ra được quy định nào đang cấm hành vi ấy.
Điều cấm có thể nằm ở rất nhiều luật khác nhau: luật về hàng hoá cấm kinh doanh, luật bảo vệ động vật hoang dã, luật về chất ma tuý, luật đất đai, luật lao động, luật hôn nhân và gia đình. Thoả thuận dân sự đi ngang qua bất kỳ điều cấm nào trong số đó thì đều bị chặn lại.
Một điểm tinh tế: vi phạm điều cấm có thể nằm ở nội dung hoặc ở mục đích. Nội dung là cái các bên cam kết làm, ví dụ mua bán một loại hàng bị cấm lưu hành. Mục đích là điều các bên nhắm tới qua giao dịch, ví dụ một hợp đồng thuê kho nhìn bình thường nhưng cả hai bên đều biết kho dùng để cất hàng lậu. Hợp đồng thuê kho tự nó hợp pháp, nhưng mục đích chung trái luật làm nó vô hiệu.
Nếu chỉ một bên có mục đích xấu còn bên kia hoàn toàn không biết, việc đánh giá phức tạp hơn và phụ thuộc vào tình tiết cụ thể. Bên ngay tình thường được luật cân nhắc bảo vệ, nhất là khi họ đã thực hiện phần việc của mình mà không có lỗi.
Đạo đức xã hội: chuẩn mực chung, không phải quan điểm riêng
Bộ luật Dân sự 2015 giải thích đạo đức xã hội là những chuẩn mực ứng xử chung trong đời sống xã hội, được cộng đồng thừa nhận và tôn trọng. Hai chữ "chung" và "được thừa nhận" là chìa khoá. Một thoả thuận không trái đạo đức xã hội chỉ vì một người thấy nó lạ, hay vì nó khác với thói quen của gia đình họ.
Những chuẩn mực có tính chung thường liên quan tới việc không biến con người thành hàng hoá, không mua bán sự im lặng về hành vi sai trái, không dùng tiền để buộc người khác từ bỏ những quyền nhân thân căn bản, không lợi dụng hoàn cảnh khốn khó để trục lợi quá mức. Ví dụ giả định: một hợp đồng trong đó người cha cam kết "nhượng" quyền nuôi dạy con cho người khác để lấy một khoản tiền. Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ với con không phải thứ đem ra mua bán; thoả thuận như vậy vừa có thể trái luật hôn nhân và gia đình, vừa trái đạo đức xã hội.
Vì khái niệm có độ co giãn, toà thường thận trọng khi dùng đạo đức xã hội làm căn cứ duy nhất. Trong thực tế, nhiều thoả thuận bị gạt bỏ nhờ một điều cấm cụ thể, còn đạo đức xã hội đóng vai trò lưới an toàn cho những trường hợp luật chưa liệt kê hết. Bạn nên coi đây là ranh giới để tự kiểm tra, không phải chiếc chìa vạn năng để thoát một thoả thuận mình đã ký mà thấy thiệt.
Ví dụ giả định: thoả thuận nào chạm đường biên
Các ví dụ dưới đây đều là ví dụ giả định, dùng để minh hoạ cách suy luận. Mỗi tình huống thật còn phụ thuộc vào tình tiết và văn bản hiện hành.
| Thoả thuận | Chạm đường biên nào | Nhận xét |
|---|---|---|
| Mua bán sừng tê giác, ngà voi qua tin nhắn | Điều cấm về động vật hoang dã | Vô hiệu; hàng hoá còn có thể bị xử lý theo luật chuyên ngành |
| Thuê người thi hộ một kỳ thi chứng chỉ | Điều cấm theo quy chế thi và đạo đức xã hội | Bên thuê không đòi lại được bằng cách viện dẫn hợp đồng |
| Hợp đồng lao động ghi "không được kết hôn trong ba năm" | Điều cấm trong Bộ luật Lao động 2019 và quyền kết hôn | Điều khoản vô hiệu, phần còn lại của hợp đồng vẫn có thể có hiệu lực |
| Trả tiền để một người không ra làm chứng sự thật | Đạo đức xã hội và có thể cả luật hình sự | Không được Nhà nước bảo đảm thi hành dưới bất kỳ hình thức nào |
| Vợ chồng thoả thuận người chồng được "toàn quyền" với thân thể người vợ | Quyền nhân thân bất khả xâm phạm | Vô hiệu; quyền nhân thân không đem ra thoả thuận từ bỏ |
| Hai bên thoả thuận giá bán căn nhà thấp hơn thị trường vì là người thân | Không chạm đường biên | Giá thấp không phải điều cấm; đây là tự do định giá |
Dòng cuối được đưa vào có chủ ý. Rất nhiều người nghĩ thoả thuận "thiệt" là thoả thuận trái đạo đức. Không phải vậy. Bán rẻ cho người thân, cho vay không lấy lãi, làm giúp không nhận công đều là tự do của mỗi người. Việc kê khai, nộp thuế với giá giao dịch là chuyện khác, thuộc luật thuế.
Hậu quả khi thoả thuận bị coi là vô hiệu
Không tạo ra quyền và nghĩa vụ từ lúc xác lập. Thoả thuận vô hiệu không ràng buộc ai, kể cả những phần đã thực hiện. Bên chưa trả tiền không bị buộc phải trả theo thoả thuận ấy; bên chưa giao hàng không bị buộc phải giao.
Hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Về nguyên tắc, các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, trả lại cho nhau tài sản hoặc giá trị tương đương. Tuy nhiên với tài sản là hàng cấm hay khoản thu từ hành vi trái luật, luật chuyên ngành có thể quy định tịch thu, khi đó không còn chuyện trả lại cho nhau.
Bên có lỗi phải bồi thường. Bên nào có lỗi gây ra thiệt hại do giao dịch vô hiệu thì phải bồi thường. Nếu cả hai bên đều biết rõ mình đang thoả thuận điều trái luật, mỗi bên tự gánh phần thiệt của mình theo mức lỗi.
Thời hiệu không bị hạn chế. Với giao dịch vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội, quyền yêu cầu toà tuyên bố vô hiệu không bị giới hạn thời hiệu theo Bộ luật Dân sự 2015. Một thoả thuận như vậy không tự "lành" theo thời gian.
Có thể kéo theo trách nhiệm khác. Vô hiệu chỉ là hậu quả dân sự. Nếu nội dung thoả thuận đồng thời là hành vi vi phạm hành chính hay hình sự, những trách nhiệm đó được xem xét riêng theo luật tương ứng.
Khi chỉ một phần thoả thuận chạm đường biên
Không phải lúc nào cả thoả thuận cũng sụp đổ. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về giao dịch vô hiệu từng phần: khi một phần nội dung vô hiệu nhưng không ảnh hưởng tới hiệu lực của phần còn lại, thì phần còn lại vẫn có hiệu lực. Câu hỏi then chốt là phần trái luật có tách ra được hay không.
Ví dụ giả định: một hợp đồng thuê nhà ở Hải Phòng có mười hai điều, trong đó một điều cho phép chủ nhà "giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc của người thuê suốt thời gian thuê, không trả nếu người thuê còn nợ". Điều khoản này có vấn đề, nhưng giá thuê, thời hạn, tiền cọc, trách nhiệm sửa chữa vẫn đứng vững mà không cần nó. Bỏ điều khoản ấy đi, hợp đồng thuê vẫn vận hành bình thường.
Ngược lại, khi phần trái luật chính là lý do các bên giao kết, ví dụ đối tượng mua bán là hàng cấm, thì không còn gì để giữ lại. Cách nhìn này giúp bạn tránh hai phản xạ cực đoan: hoặc cho rằng một điều khoản sai làm hỏng cả hợp đồng để thoát mọi nghĩa vụ, hoặc cho rằng hợp đồng đã ký thì điều khoản nào cũng phải tuân theo.
Tự kiểm tra trước khi ký: năm câu hỏi
Trước khi đặt bút ký một thoả thuận có điều gì khiến bạn chần chừ, hãy đi qua năm câu hỏi sau. Chúng không thay cho ý kiến người làm nghề luật, nhưng giúp lọc phần lớn rủi ro dễ thấy:
- Thứ được trao đổi (hàng hoá, dịch vụ, công việc) có thuộc loại luật cấm hay phải có giấy phép mà một bên chưa có không?
- Mục đích thật của giao dịch là gì, và nếu nói thẳng mục đích đó ra trước một cơ quan nhà nước thì có ổn không?
- Có điều khoản nào buộc một người từ bỏ quyền nhân thân như kết hôn, ly hôn, nuôi con, tự do đi lại, tự do làm việc không?
- Có ai không có mặt mà bị ảnh hưởng nặng bởi thoả thuận này, như vợ hoặc chồng, chủ nợ, người mua sau, hàng xóm?
- Nếu thoả thuận này bị công khai, cộng đồng nơi bạn sống có coi nó là bình thường không, hay coi là không chấp nhận được?
Có một câu trả lời đáng lo trong năm câu là đủ để dừng lại tìm hiểu thêm. Thoả thuận vô hiệu thường không gây hại ngay khi ký, mà gây hại khi một bên muốn đòi quyền và phát hiện ra mình không có quyền nào để đòi.
Đừng dùng đường biên này như lối thoát
Có một kiểu lập luận hay gặp khi tranh chấp: bên muốn thoát nghĩa vụ đột nhiên phát hiện thoả thuận "trái đạo đức" hoặc "vi phạm luật" ở một điểm nhỏ. Toà sẽ hỏi lại cụ thể: điều cấm nào, chuẩn mực chung nào, vi phạm ở nội dung hay ở mục đích. Một lập luận chung chung khó thuyết phục được ai.
Ngoài ra, nguyên tắc thiện chí cũng nhắc rằng người đã biết rõ mà vẫn tham gia một thoả thuận trái luật, rồi dùng chính sự trái luật đó để hưởng lợi, sẽ khó được bảo vệ. Hậu quả vô hiệu không phải phần thưởng cho bên nhanh chân viện dẫn, mà là cách luật xoá bỏ một quan hệ không nên tồn tại và chia lại thiệt hại theo lỗi.
Cách an toàn nhất vẫn là phòng từ đầu: khi thấy một điều khoản có dấu hiệu chạm đường biên, đề nghị bỏ hoặc sửa nó trước khi ký, thay vì ký cho xong rồi trông chờ vào việc nó vô hiệu sau này.
Câu hỏi thường gặp
Cả hai bên đều tự nguyện thì thoả thuận trái luật có được công nhận không?
Không. Thoả thuận có mục đích hoặc nội dung vi phạm điều cấm của luật hay trái đạo đức xã hội thì vô hiệu dù các bên tự nguyện. Sự đồng ý của các bên không thể biến một việc luật cấm thành việc được phép.
Đạo đức xã hội có phải là quan điểm đạo đức của mỗi người không?
Không. Bộ luật Dân sự 2015 hiểu đạo đức xã hội là chuẩn mực ứng xử chung được cộng đồng thừa nhận và tôn trọng. Một thoả thuận không trái đạo đức xã hội chỉ vì nó khác với quan niệm riêng của một người hay một gia đình.
Thoả thuận vi phạm điều cấm có tự hết hiệu lực sau một thời gian không?
Giao dịch vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội vô hiệu ngay từ khi xác lập, và quyền yêu cầu toà tuyên vô hiệu đối với loại giao dịch này không bị hạn chế thời hiệu. Thời gian trôi qua không làm cho nó trở nên hợp pháp.
Đã đưa tiền theo một thoả thuận trái luật thì có đòi lại được không?
Về nguyên tắc, khi giao dịch vô hiệu các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Tuy vậy, với tài sản liên quan tới hành vi trái luật, luật chuyên ngành có thể quy định tịch thu. Bên có lỗi còn phải tự gánh thiệt hại tương ứng.
Một điều khoản trái luật có làm cả hợp đồng vô hiệu không?
Không nhất thiết. Nếu điều khoản trái luật tách được khỏi phần còn lại và phần còn lại vẫn đứng được, thường chỉ điều khoản đó vô hiệu. Hợp đồng vô hiệu toàn bộ khi phần trái luật là cốt lõi, hoặc mục đích chung của giao dịch trái luật.
Bán tài sản với giá rất thấp cho người thân có bị coi là trái đạo đức không?
Không. Tự định giá là một phần của tự do thoả thuận, và bán rẻ cho người thân không vi phạm chuẩn mực chung nào. Việc kê khai giá và nghĩa vụ thuế liên quan là chuyện khác, cần đối chiếu quy định thuế hiện hành.