Việc một nhân viên bị khởi tố hình sự không tự nó cho công ty quyền sa thải ngay, vì bị khởi tố chưa phải là có tội và kỷ luật lao động phải dựa trên căn cứ, thủ tục của Bộ luật Lao động 2019. Công ty vẫn có các công cụ hợp pháp trong lúc chờ: tạm hoãn hợp đồng khi người lao động bị tạm giữ, tạm giam, tạm đình chỉ công việc khi vụ việc phức tạp, và xử lý kỷ luật khi đã chứng minh được vi phạm theo thủ tục lao động.
Đây là tình huống mà bộ phận nhân sự của doanh nghiệp nhỏ thường lúng túng: sợ giữ người thì rủi ro, sa thải thì bị kiện. Bài này đặt hai hệ thống cạnh nhau, tố tụng hình sự và quan hệ lao động, để thấy chúng gặp nhau ở đâu và tách nhau ở đâu, nhìn từ cả góc công ty và góc người lao động.
Hai hệ thống, hai câu hỏi khác nhau
Tố tụng hình sự trả lời câu hỏi: người này có phạm tội không, và nếu có thì phải chịu hình phạt gì. Câu trả lời cuối cùng chỉ có khi có bản án đã có hiệu lực pháp luật. Trong thời gian đó, người lao động được hưởng suy đoán vô tội.
Quan hệ lao động trả lời một câu hỏi khác: người lao động có vi phạm kỷ luật lao động, nội quy của công ty không, và nếu có thì xử lý thế nào. Câu hỏi này được trả lời theo thủ tục riêng của Bộ luật Lao động 2019: xác định hành vi, chứng minh lỗi, họp xử lý có người lao động tham dự, áp dụng hình thức kỷ luật đã có trong nội quy.
Hai câu hỏi có thể chồng lên nhau, ví dụ khi hành vi bị điều tra lại xảy ra ở nơi làm việc, như lấy hàng trong kho. Nhưng chúng không trùng nhau. Một người có thể không bị kết tội hình sự nhưng vẫn bị kỷ luật vì vi phạm nội quy được chứng minh. Ngược lại, một người bị kết tội vì hành vi ngoài công việc chưa chắc đã vi phạm kỷ luật lao động. Nhầm hai câu hỏi này với nhau là gốc rễ của hầu hết các quyết định sa thải sai.
Công ty có những công cụ nào trong lúc chờ
Bảng dưới tóm tắt các công cụ thường được nhắc tới. Mô tả ở mức nguyên lý theo Bộ luật Lao động 2019; điều kiện, thời hạn và chế độ tiền lương cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành trước khi áp dụng.
| Công cụ | Dùng khi nào | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Tạm hoãn thực hiện hợp đồng lao động | Người lao động bị tạm giữ, tạm giam theo tố tụng hình sự | Không phải chấm dứt hợp đồng; người lao động được quay lại làm việc khi hết căn cứ tạm hoãn theo quy định |
| Tạm đình chỉ công việc | Vụ vi phạm kỷ luật có tình tiết phức tạp, để người lao động tiếp tục làm sẽ khó xác minh | Có giới hạn thời gian, phải tham khảo tổ chức đại diện người lao động nếu có, người lao động được tạm ứng một phần lương |
| Xử lý kỷ luật lao động | Đã chứng minh được hành vi vi phạm nội quy và lỗi của người lao động | Phải đúng thủ tục; không được xử lý trong một số khoảng thời gian luật cấm |
| Hợp đồng chấm dứt theo bản án | Người lao động bị kết án phạt tù mà không được hưởng án treo hoặc bị cấm làm công việc theo bản án đã có hiệu lực, theo các trường hợp luật quy định | Chỉ áp dụng khi đã có bản án có hiệu lực, đúng điều kiện luật định |
Điều đáng chú ý là không có dòng nào cho phép công ty chấm dứt hợp đồng chỉ vì "nhân viên bị khởi tố". Luật lao động, theo cách riêng của nó, cũng đi cùng hướng với suy đoán vô tội.
Những sai lầm công ty hay mắc
Sa thải ngay khi nghe tin bị bắt. Đây là sai lầm phổ biến nhất. Bộ luật Lao động 2019 không cho phép xử lý kỷ luật người lao động trong thời gian họ đang bị tạm giữ, tạm giam. Quyết định sa thải ban hành trong khoảng thời gian này có nguy cơ cao bị coi là trái luật.
Lấy quyết định khởi tố làm căn cứ kỷ luật. Quyết định khởi tố là căn cứ để cơ quan điều tra làm việc, không phải bằng chứng hoàn chỉnh về lỗi. Nếu công ty muốn kỷ luật, công ty phải tự chứng minh vi phạm theo thủ tục lao động, hoặc chờ kết luận có thẩm quyền khi luật yêu cầu chờ.
Ngừng trả lương mà không có căn cứ. Nếu người lao động vẫn đi làm bình thường, không bị tạm giữ, tạm giam, không bị tạm đình chỉ công việc đúng thủ tục, thì công ty vẫn có nghĩa vụ trả lương theo hợp đồng.
Thông báo rộng rãi trong công ty rằng người đó phạm tội. Thông báo nội bộ kiểu "nhân viên X đã bị bắt vì ăn cắp" là khẳng định thay toà. Nếu cần thông báo để sắp xếp công việc, chỉ nên nói người đó tạm thời không làm việc, không nêu kết luận về tội.
Ép viết đơn xin nghỉ việc. Đơn nghỉ việc được viết dưới sức ép có thể bị xem xét lại khi xảy ra tranh chấp. Đây là cách "tránh thủ tục" thường gây hậu quả ngược.
Nhìn từ góc người lao động
Nếu bạn là người lao động đang bị khởi tố mà không bị tạm giam, bạn vẫn có quyền đi làm và được trả lương theo hợp đồng, trừ khi bị tạm đình chỉ công việc đúng thủ tục. Bạn cũng có nghĩa vụ tuân thủ nội quy như mọi người khác, và nên thông báo cho công ty những gì cần thiết để sắp xếp công việc, như ngày phải có mặt theo giấy triệu tập.
Bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết vụ việc cho đồng nghiệp hay quản lý. Nhưng nếu công ty mở thủ tục kỷ luật vì hành vi tại nơi làm việc, bạn có quyền tham dự cuộc họp xử lý, trình bày, nhờ tổ chức đại diện người lao động hoặc người khác bào chữa theo luật lao động. Đây là thủ tục riêng, không thay thế cho việc bào chữa trong vụ án hình sự.
Nếu bị tạm giam, hợp đồng lao động của bạn được tạm hoãn. Khi hết thời gian tạm giam mà không bị kết án phạt tù không hưởng án treo, bạn nên chủ động liên hệ công ty để quay lại làm việc trong thời hạn luật định. Nếu vụ án kết thúc với kết luận bạn không có tội, những thiệt hại do việc tạm giam gây ra có thể được Nhà nước bồi thường theo luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Quy trình gợi ý cho công ty khi nhận tin nhân viên bị khởi tố
Các bước dưới đây giúp công ty vừa bảo vệ tài sản và hoạt động của mình, vừa không vi phạm quyền của người lao động. Chúng là khung tham khảo, chi tiết cần điều chỉnh theo nội quy của từng nơi.
- Xác minh thông tin từ nguồn chính thức: người lao động có đang bị tạm giữ, tạm giam không, hay chỉ được mời làm việc, bị khởi tố nhưng tại ngoại.
- Nếu người lao động bị tạm giữ, tạm giam: ra văn bản tạm hoãn hợp đồng theo luật, ghi rõ căn cứ, không ra quyết định kỷ luật trong thời gian này.
- Nếu hành vi bị điều tra xảy ra tại nơi làm việc: rà soát quyền truy cập, bàn giao công việc, cân nhắc tạm đình chỉ công việc đúng thủ tục nếu có rủi ro cho việc xác minh.
- Phối hợp cung cấp tài liệu khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu, giữ nguyên dữ liệu, sổ sách liên quan, không tự ý sửa đổi.
- Thông báo nội bộ ở mức tối thiểu, trung tính, chỉ cho những người cần biết để sắp xếp công việc.
- Chỉ mở thủ tục kỷ luật khi đã có căn cứ theo luật lao động và không còn rơi vào thời gian luật cấm xử lý.
- Lưu hồ sơ đầy đủ từng bước để giải trình khi có tranh chấp.
Nội quy nên chuẩn bị gì từ trước
Phần lớn sự lúng túng của doanh nghiệp đến từ việc nội quy lao động không nói gì về tình huống này. Một nội quy được đăng ký đúng quy định, liệt kê rõ các hành vi vi phạm gắn với từng vị trí, như quy trình kiểm đếm của thủ kho, quy định về quyền truy cập dữ liệu của kế toán, sẽ cho công ty căn cứ riêng để xử lý vi phạm tại nơi làm việc mà không phải dựa vào kết quả vụ án hình sự.
Nội quy cũng nên có quy định về việc người lao động thông báo khi phải vắng mặt vì làm việc với cơ quan có thẩm quyền, và quy định về bàn giao công việc, quyền truy cập khi có lý do tạm thời. Những quy định này trung tính, áp dụng cho mọi người, và giúp công ty không phải ra các quyết định vội vàng mang tính cá nhân. Nội dung nội quy phải phù hợp với Bộ luật Lao động 2019, không được đặt ra hình thức xử lý mà luật không cho phép.
Ví dụ giả định ở một xưởng sản xuất
Ví dụ giả định: một xưởng may ở Hưng Yên phát hiện thiếu một lượng vải lớn. Tổ trưởng kho bị khởi tố bị can nhưng được tại ngoại, áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú. Ban giám đốc muốn cho anh nghỉ ngay.
Cách xử lý phù hợp hơn là điều anh sang vị trí không quản lý kho trong thời gian chờ, hoặc tạm đình chỉ công việc nếu đủ điều kiện, đồng thời giữ nguyên dữ liệu kho để cơ quan điều tra sử dụng. Nếu nội quy của xưởng quy định rõ trách nhiệm của tổ trưởng kho và xưởng chứng minh được anh vi phạm quy trình kiểm đếm, xưởng có thể mở thủ tục kỷ luật về vi phạm quy trình đó, độc lập với chuyện anh có lấy vải hay không.
Điều xưởng không nên làm là ra quyết định sa thải với lý do "bị khởi tố về tội trộm cắp tài sản". Nếu sau đó anh được đình chỉ điều tra, quyết định này gần như chắc chắn trở thành điểm yếu của xưởng trong tranh chấp lao động.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên bị khởi tố vì chuyện ngoài công ty thì công ty có liên quan không?
Thông thường, hành vi ngoài công việc không phải là vi phạm kỷ luật lao động, trừ khi nội quy hợp pháp có quy định liên quan và hành vi đó ảnh hưởng trực tiếp tới công việc. Công ty chỉ cần xử lý các vấn đề thực tế như thời gian vắng mặt, và áp dụng tạm hoãn hợp đồng nếu người đó bị tạm giữ, tạm giam.
Công ty có phải trả lương trong thời gian nhân viên bị tạm giam không?
Trong thời gian tạm hoãn hợp đồng, nguyên tắc chung là người lao động không được hưởng lương và quyền lợi theo hợp đồng, trừ khi hai bên thoả thuận hoặc luật có quy định khác. Nên đối chiếu Bộ luật Lao động 2019 và văn bản hướng dẫn hiện hành cho trường hợp cụ thể.
Nếu nhân viên được tuyên không có tội thì công ty có phải nhận lại không?
Nếu hợp đồng chỉ bị tạm hoãn thì khi hết căn cứ tạm hoãn, người lao động có quyền quay lại làm việc theo luật. Nếu công ty đã chấm dứt hợp đồng trái luật trong thời gian đó, người lao động có thể yêu cầu giải quyết tranh chấp lao động để được nhận lại và bồi thường theo quy định.
Có được hỏi ứng viên về việc đang bị khởi tố hay có án tích không?
Một số vị trí, ngành nghề có quy định riêng về lý lịch tư pháp. Ngoài các trường hợp đó, công ty nên cân nhắc thông tin nào thực sự cần cho công việc. Việc từ chối người chỉ vì đang bị khởi tố, khi chưa có bản án, cần thận trọng về tinh thần suy đoán vô tội và chống phân biệt đối xử.
Công ty có được tự giữ tài sản, giấy tờ của nhân viên bị nghi không?
Công ty không có quyền tạm giữ tài sản, giấy tờ cá nhân của người lao động. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động. Tài sản nghi liên quan tới vụ việc phải do cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Nhân viên đã bị kết án sơ thẩm có thể bị sa thải chưa?
Bản án sơ thẩm đang bị kháng cáo, kháng nghị thì chưa có hiệu lực. Các trường hợp hợp đồng chấm dứt do bản án chỉ áp dụng khi bản án đã có hiệu lực và đúng điều kiện luật định. Trước đó, công ty vẫn chỉ có các công cụ như tạm hoãn hoặc kỷ luật theo căn cứ lao động riêng.