Hương ước, quy ước là văn bản ghi các quy tắc xử sự do cộng đồng dân cư ở thôn, tổ dân phố thoả thuận và thông qua để tự quản. Chúng có giá trị ràng buộc theo kiểu cam kết cộng đồng và được Nhà nước khuyến khích, nhưng không phải văn bản quy phạm pháp luật, không được trái pháp luật và không thể thay quyền xử phạt của cơ quan nhà nước.
Khi luật im lặng về một chuyện nhỏ trong đời sống làng xóm, như giờ giấc dùng loa, cách chia lượt dùng nước, giữ vệ sinh đường làng, hương ước thường là nơi đầu tiên người dân tìm đến. Bài này giải thích hương ước đứng ở đâu so với luật và tập quán, những gì nó được và không được quy định, và cách xử lý khi một quy định trong hương ước gây tranh cãi. Thủ tục soạn thảo, công nhận cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Hương ước là gì trong hệ thống quy tắc hiện nay
Lệ làng có từ rất lâu trong đời sống nông thôn Việt Nam. Ngày nay, hương ước và quy ước được hiểu là văn bản do chính cộng đồng dân cư thảo luận, biểu quyết, ghi lại những quy tắc chung về nếp sống, giữ gìn trật tự, vệ sinh, bảo vệ cảnh quan, tương trợ lẫn nhau. Tên gọi có thể là hương ước ở làng, thôn, hoặc quy ước ở tổ dân phố, khu phố.
Điểm cốt lõi về mặt pháp lý là hương ước không do cơ quan nhà nước ban hành, nên không phải văn bản quy phạm pháp luật. Nó cũng không chỉ là một tập quán, vì tập quán hình thành tự nhiên qua thời gian còn hương ước được soạn, thông qua theo thủ tục và thường phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận. Có thể hình dung hương ước như một "thoả thuận chung" của cộng đồng, nằm dưới luật và chịu sự kiểm tra về tính hợp pháp.
Vì thế, khi hỏi hương ước có ràng buộc không, câu trả lời có hai tầng. Với các thành viên cộng đồng, hương ước là cam kết chung, được thực hiện chủ yếu bằng tự giác, dư luận, hoà giải và các biện pháp nêu gương, nhắc nhở. Với toà án và cơ quan nhà nước, hương ước là một tài liệu tham khảo có giá trị về tập quán và ý chí của cộng đồng, nhưng không đứng ngang luật.
Những gì hương ước được quy định
Quy tắc nếp sống chung mà luật không đi vào chi tiết. Giờ giấc sinh hoạt ồn ào, việc giữ vệ sinh ngõ xóm, cách đặt rác đúng chỗ, việc tổ chức cưới, tang cho gọn và tiết kiệm. Luật có quy định chung về trật tự, vệ sinh, còn hương ước cụ thể hoá cho phù hợp từng nơi.
Cách cộng đồng phối hợp với nhau. Chia lượt làm đường, nạo vét kênh mương, trực bảo vệ, thăm hỏi người ốm, hỗ trợ gia đình khó khăn. Đây là những việc vốn thuộc tự quản và không cần đến quyền lực nhà nước.
Ghi nhận và giữ gìn tập quán tốt. Một số lệ cũ có giá trị như tương trợ khi có việc lớn, giữ gìn cảnh quan chung, có thể được ghi lại để lớp sau biết và làm theo.
Biện pháp khuyến khích và nhắc nhở. Khen ngợi, nêu gương gia đình thực hiện tốt, nhắc nhở hoặc phê bình trong cuộc họp cộng đồng. Đây là những biện pháp mềm, dựa trên uy tín và dư luận, không phải chế tài pháp lý.
Những gì hương ước không được làm
Ranh giới quan trọng nhất là hương ước không được xâm phạm quyền mà luật đã bảo đảm, cũng không được làm thay việc của cơ quan nhà nước. Các ví dụ giả định dưới đây là những quy định thường gây tranh cãi:
| Quy định giả định trong một bản hương ước | Vì sao có vấn đề |
|---|---|
| Hộ không tham gia làm đường phải nộp một khoản tiền phạt cho thôn | Phạt tiền là chế tài thuộc quyền của Nhà nước theo Luật Xử lý vi phạm hành chính; hương ước không đặt ra hình thức phạt tiền. Khoản đóng góp tự nguyện là chuyện khác |
| Người từ nơi khác đến thuê nhà phải được trưởng thôn đồng ý | Quyền tự do cư trú và quyền giao dịch dân sự do luật bảo đảm; hương ước không đặt thêm điều kiện ngoài luật |
| Con gái đi lấy chồng không được hưởng phần đất của cha mẹ | Trái nguyên tắc bình đẳng; thừa kế, tặng cho do luật dân sự điều chỉnh |
| Không cấp xác nhận giấy tờ cho hộ chưa đóng góp quỹ thôn | Xác nhận giấy tờ là thủ tục hành chính; không được gắn với điều kiện ngoài quy định |
| Người vi phạm phải làm lễ xin lỗi trước toàn thôn | Có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm; nhắc nhở, phê bình phải giữ mức tôn trọng |
Những quy định như trên, nếu có, không có giá trị bắt buộc. Người bị áp dụng có thể phản ánh với chính quyền cấp xã hoặc cơ quan đã công nhận hương ước để xem xét, và quyền lợi hợp pháp của họ vẫn được luật bảo vệ.
Khi luật im lặng, hương ước giúp gì cho toà và cơ quan nhà nước
Trong một tranh chấp dân sự nhỏ giữa hàng xóm, chẳng hạn về việc dùng chung một con mương, lối đi chung, chuyện cây cối lấn sang đất bên cạnh, luật thường có quy định chung nhưng không trả lời hết chi tiết. Khi các bên không có thoả thuận riêng, toà có thể phải xét tập quán của nơi đó. Hương ước, với tư cách là văn bản ghi lại cách cộng đồng đã thống nhất, là một chứng cứ có giá trị về tập quán.
Tuy vậy, hương ước không tự động là tập quán theo nghĩa của Bộ luật Dân sự 2015. Toà vẫn kiểm tra quy tắc trong hương ước có nội dung rõ ràng, có được thực hiện thật sự trong cộng đồng, và không trái nguyên tắc cơ bản của luật dân sự. Một quy định chỉ nằm trên giấy, không ai làm theo, khó được coi là tập quán.
Ở khâu hoà giải ở cơ sở, hương ước còn hữu ích hơn. Tổ hoà giải thường dùng chính những điều cộng đồng đã cam kết để thuyết phục các bên, vì đó là chuẩn mực mà mọi người đã cùng biểu quyết. Rất nhiều tranh chấp làng xóm được giải quyết êm ở bước này mà không cần đến toà án.
Khi bạn không đồng ý một điều trong hương ước
Phản đối một quy định của hương ước không có nghĩa là chống lại cộng đồng. Cách làm đúng là đi theo kênh có sẵn và giữ quan hệ hàng xóm:
- Đọc nguyên văn quy định và xác định rõ nó yêu cầu gì ở bạn.
- Tự hỏi quy định đó có đặt thêm nghĩa vụ ngoài luật, có hạn chế quyền mà luật bảo đảm, hay chỉ là một quy tắc nếp sống mà bạn thấy chưa hợp lý.
- Nêu ý kiến trong cuộc họp thôn, tổ dân phố, hoặc gặp trưởng thôn, tổ trưởng để trao đổi. Hương ước có thể được sửa đổi theo thủ tục.
- Nếu quy định có dấu hiệu trái luật, gửi phản ánh bằng văn bản tới chính quyền cấp xã hoặc cơ quan đã công nhận hương ước.
- Nếu bị áp dụng một biện pháp xâm phạm quyền lợi hợp pháp, như bị thu tiền phạt, bị từ chối xác nhận giấy tờ, giữ lại chứng cứ và sử dụng quyền khiếu nại theo luật.
Phần lớn bất đồng về hương ước được giải quyết ở bước ba. Cộng đồng thường sẵn sàng sửa những điều đã lỗi thời khi có người chỉ ra một cách ôn hoà, có lý lẽ.
Hương ước, tập quán và luật: ba tầng nên hiểu cùng nhau
Luật đặt khung chung và những quyền không ai được xâm phạm. Tập quán lấp những khoảng trống luật không đi vào, với điều kiện được thừa nhận rộng rãi và không trái nguyên tắc cơ bản. Hương ước là nơi cộng đồng tự viết lại những quy tắc nếp sống của mình, có ghi nhận một số tập quán và bổ sung những quy tắc mới phù hợp đời sống hiện nay.
Ba tầng này không mâu thuẫn khi mỗi tầng ở đúng chỗ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một tầng dưới cố làm việc của tầng trên: hương ước đặt ra hình phạt, tập quán dùng để phân biệt đối xử, hay một cá nhân viện dẫn "lệ làng" để chống lại một quyền mà luật đã ghi rõ.
Với người dân, cách nhìn thực dụng là: trong chuyện nếp sống thường ngày, tôn trọng hương ước giúp giữ hoà khí và thường cũng là cách cư xử có lý. Trong chuyện quyền tài sản, quyền nhân thân, quyền cư trú và các thủ tục hành chính, luật là căn cứ quyết định, và không bản hương ước nào có thể lấy đi quyền mà luật đã trao.
Ví dụ giả định: lịch chia nước tưới và một hộ mới đến
Ví dụ giả định. Một thôn trồng rau ở vùng trung du có con mương chung. Hương ước của thôn ghi lịch chia lượt lấy nước theo từng xóm, mỗi xóm một ngày trong tuần, mùa khô thì rút ngắn giờ mỗi lượt. Một hộ mới mua đất, chuyển về canh tác, cho rằng mình không ký hương ước nên được bơm nước bất cứ lúc nào. Các hộ khác phản đối vì mùa khô nước không đủ.
Hộ mới đúng ở một điểm: hương ước không phải luật và không tự động ràng buộc như một văn bản quy phạm. Nhưng câu chuyện không dừng ở đó. Luật dân sự có quy định về quyền và nghĩa vụ của những người cùng sử dụng nguồn nước, lối đi, công trình chung: dùng sao cho không gây thiệt hại cho người khác, và tôn trọng cách sử dụng đã được những người cùng dùng thống nhất. Lịch chia nước trong hương ước, nếu đã được cộng đồng thực hiện lâu dài, còn là bằng chứng về tập quán sử dụng nguồn nước tại nơi đó.
Vì vậy, khi tranh chấp được đưa ra hoà giải hay toà án, lập luận "tôn trọng cách chia nước đã có" có cơ sở vững hơn lập luận "không ký thì không phải theo". Ngược lại, nếu lịch chia nước loại hẳn hộ mới khỏi việc dùng nước, quy định đó cũng khó đứng được vì xâm phạm quyền sử dụng hợp lý của họ. Giải pháp hợp lý thường là đưa hộ mới vào lịch chia, chứ không phải miễn cho họ khỏi lịch.
Câu hỏi thường gặp
Thôn có được thu tiền phạt người vi phạm hương ước không?
Về nguyên lý, phạt tiền là hình thức xử phạt thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước theo Luật Xử lý vi phạm hành chính, nên hương ước không thể đặt ra khoản phạt tiền bắt buộc. Các khoản đóng góp tự nguyện cho công việc chung là chuyện khác và phải thật sự tự nguyện.
Hương ước có cần được cơ quan nhà nước công nhận không?
Hương ước, quy ước thường được soạn và thông qua theo thủ tục rồi được cơ quan có thẩm quyền xem xét, công nhận. Sau khi chính quyền địa phương tổ chức theo hai cấp từ ngày 1/7/2025, thẩm quyền và thủ tục cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành tại uỷ ban nhân dân cấp xã.
Người thuê trọ có phải tuân theo hương ước, quy ước của tổ dân phố không?
Người sống trong khu dân cư nên tôn trọng các quy tắc nếp sống chung như giờ giấc, vệ sinh, an toàn. Tuy nhiên hương ước không thể đặt cho người thuê nhà những nghĩa vụ hay điều kiện ngoài luật, chẳng hạn hạn chế quyền cư trú.
Toà có dùng hương ước để xử tranh chấp giữa hàng xóm không?
Toà có thể xem hương ước như một chứng cứ về tập quán của nơi đó khi luật và thoả thuận của các bên không trả lời. Toà vẫn kiểm tra quy định đó có thật sự được áp dụng trong cộng đồng và không trái nguyên tắc cơ bản của luật dân sự.
Muốn sửa một điều đã lỗi thời trong hương ước thì làm thế nào?
Bạn có thể đề xuất trong cuộc họp cộng đồng hoặc với trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố. Việc sửa đổi thường đi theo thủ tục thảo luận, biểu quyết tương tự khi thông qua, rồi được cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Hương ước có được quy định về việc chia đất, chia tài sản trong gia đình không?
Không nên và không có giá trị nếu trái luật. Chia tài sản, thừa kế, tặng cho do Bộ luật Dân sự 2015 và pháp luật đất đai điều chỉnh. Hương ước chỉ nên khuyến khích hoà thuận, hoà giải trong gia đình.