Với tranh chấp dân sự, việc luật chưa có quy định riêng không phải lý do để toà từ chối giải quyết. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc toà không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì chưa có điều luật để áp dụng; khi đó toà dùng lần lượt tập quán, quy định tương tự, nguyên tắc cơ bản, án lệ và lẽ công bằng.
Trên thực tế, phần lớn tranh chấp "kiểu mới" như mua chung qua nhóm trên mạng, chia doanh thu một kênh bán hàng trực tuyến, điểm thưởng của khách hàng thân thiết, vẫn có luật điều chỉnh: các quy định chung về hợp đồng, nghĩa vụ, tài sản. Bài này giúp bạn phân biệt "chưa có luật riêng" với "không có luật", biết những lý do khác khiến đơn có thể bị trả, và cách chuẩn bị căn cứ khi luật không nói thẳng.
"Chưa có luật riêng" khác "không có luật" thế nào
Khi gặp một tình huống mới, phản xạ đầu tiên của nhiều người là tìm một văn bản có tên trùng với tình huống: luật về mua chung, luật về tài khoản bán hàng, luật về điểm thưởng. Không tìm thấy, họ kết luận "pháp luật chưa có quy định" và nghĩ rằng không kiện được. Đây là hiểu lầm phổ biến nhất.
Bộ luật Dân sự 2015 được viết theo lối trừu tượng: nó không liệt kê từng loại sản phẩm hay từng nền tảng, mà quy định về chủ thể, tài sản, giao dịch, nghĩa vụ, hợp đồng, bồi thường. Một thoả thuận góp tiền mua chung là giao dịch dân sự giữa các cá nhân; một khoản tiền đã chuyển nhầm hoặc giữ không có căn cứ là chuyện chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật; một người hứa giao hàng mà không giao là vi phạm nghĩa vụ. Những quy định đó áp dụng được bất kể giao dịch diễn ra ở chợ hay trên ứng dụng.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là "có luật riêng cho việc này không", mà là "quan hệ này thuộc loại nào trong các loại mà luật dân sự đã mô tả". Chỉ khi một điểm cụ thể không có quy định chung nào trả lời được, ta mới thật sự đứng trước khoảng trống cần đến tập quán, tương tự và các bậc sau.
Ví dụ giả định: tình huống mới quy về quan hệ quen thuộc
Bảng sau chỉ là gợi ý cách tư duy, không phải kết luận pháp lý cho vụ việc cụ thể. Mỗi tình huống thật còn tuỳ hợp đồng, điều khoản của nền tảng và chứng cứ:
| Tình huống giả định | Có thể quy về | Điểm luật có thể chưa nói thẳng |
|---|---|---|
| Nhóm năm người góp tiền mua chung một lô hàng qua nhóm chat, người gom tiền không chia hàng | Thoả thuận góp tiền, uỷ quyền mua hộ, nghĩa vụ hoàn trả | Cách xác định phần của từng người khi tin nhắn không rõ |
| Hai bạn cùng xây một trang bán hàng trực tuyến, sau đó một người đổi mật khẩu giữ trang | Hợp đồng hợp tác, tài sản chung, điều khoản sử dụng của nền tảng | Giá trị của lượng khách theo dõi trang, ai được tiếp tục dùng tên trang |
| Cửa hàng đổi điều kiện quy đổi điểm thưởng sau khi khách đã tích luỹ | Hợp đồng với người tiêu dùng, điều kiện giao dịch chung | Thời điểm thay đổi có hiệu lực với điểm đã tích |
| Người thuê chỗ để xe theo giờ qua ứng dụng bị mất đồ để trong xe | Hợp đồng gửi giữ hoặc thuê chỗ, trách nhiệm bồi thường | Bên nào là bên giữ tài sản: chủ bãi hay đơn vị vận hành ứng dụng |
Cột giữa cho thấy không tình huống nào nằm ngoài luật dân sự. Cột phải mới là nơi có thể cần đến tập quán ngành, quy định tương tự hay lẽ công bằng. Khi viết đơn, bạn tách được hai cột này thì lập luận sẽ rõ ràng hơn nhiều.
Nguyên tắc "không được từ chối giải quyết" có ý nghĩa gì
Nguyên tắc này xuất hiện trong Bộ luật Dân sự 2015 và được cụ thể hoá trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Ý nghĩa của nó là: nếu yêu cầu của bạn thuộc loại việc dân sự mà toà có thẩm quyền giải quyết, thì việc luật chưa có điều khoản trực tiếp không phải là lý do hợp lệ để trả đơn hay đình chỉ. Toà phải tìm căn cứ theo thứ tự luật đã định.
Nguyên tắc này phản ánh một lựa chọn chính sách: người dân có quyền được bảo vệ quyền dân sự bằng con đường toà án, và gánh nặng tìm căn cứ thuộc về hệ thống xét xử chứ không đổ ngược lại cho người khởi kiện. Nếu thiếu nguyên tắc này, sự chậm trễ của việc làm luật sẽ trở thành lý do để quyền lợi chính đáng không được bảo vệ.
Nhưng nguyên tắc này chỉ áp cho việc dân sự theo nghĩa rộng của luật tố tụng dân sự, gồm cả hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động. Trong hình sự thì ngược lại hoàn toàn: không có luật thì không có tội. Trong lĩnh vực hành chính, người dân khởi kiện một quyết định hay hành vi hành chính theo thủ tục riêng, và câu hỏi đặt ra là cơ quan đó có làm đúng luật không, chứ không phải toà tự lấp khoảng trống cho cơ quan.
Đơn vẫn có thể bị trả vì những lý do khác
Nguyên tắc trên không có nghĩa là mọi đơn khởi kiện đều được thụ lý. Luật tố tụng dân sự liệt kê một số trường hợp trả lại đơn, độc lập với việc luật nội dung đã có hay chưa. Những nhóm lý do thường gặp là:
- Người khởi kiện không có quyền khởi kiện, chẳng hạn kiện thay cho người khác mà không có uỷ quyền hợp lệ.
- Vụ việc không thuộc thẩm quyền của toà án, ví dụ các bên đã có thoả thuận trọng tài hợp lệ, hoặc yêu cầu thực chất là khiếu nại một quyết định hành chính theo thủ tục khác.
- Sự việc đã được giải quyết bằng bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.
- Chưa đủ điều kiện khởi kiện theo luật, chẳng hạn một số loại tranh chấp phải qua bước hoà giải hoặc thủ tục bắt buộc trước.
- Người khởi kiện không sửa đổi, bổ sung đơn theo yêu cầu của toà trong thời hạn.
Các lý do và thủ tục cụ thể nên đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và văn bản hướng dẫn hiện hành. Khi bị trả đơn, hãy đọc kỹ lý do ghi trong văn bản trả đơn: nếu lý do là "chưa có quy định pháp luật điều chỉnh" đối với một tranh chấp dân sự, bạn có cơ sở để khiếu nại việc trả đơn theo thủ tục luật định.
Chuẩn bị căn cứ khi luật không nói thẳng
Dù tự làm hay nhờ người làm nghề, bạn nên chuẩn bị theo trình tự sau để đơn và lời trình bày có sức nặng:
- Ghi lại diễn biến bằng thời gian, kèm chứng cứ: tin nhắn, chuyển khoản, ảnh chụp màn hình có ngày giờ, người làm chứng.
- Xác định rõ bạn yêu cầu gì: trả lại tiền, giao tài sản, bồi thường, chấm dứt một hành vi. Yêu cầu càng cụ thể, toà càng dễ tìm căn cứ.
- Quy quan hệ về loại giao dịch quen thuộc nhất trong Bộ luật Dân sự 2015, và ghi các quy định chung đang áp dụng được.
- Với điểm còn trống, liệt kê căn cứ bổ sung theo thứ tự: điều khoản của nền tảng mà các bên đã chấp nhận, tập quán của ngành, quy định của quan hệ tương tự, nguyên tắc cơ bản.
- Dự liệu lập luận của bên kia và chứng cứ bạn có để đáp lại.
- Cân nhắc hoà giải, thương lượng trước, vì con đường toà án tốn thời gian và chi phí, nhất là khi giá trị tranh chấp nhỏ.
Với tranh chấp có giá trị lớn hoặc nhiều bên, cách quy loại quan hệ ở bước ba quyết định phần lớn kết quả. Đó là lúc ý kiến của luật sư có giá trị hơn mọi mẫu đơn.
Vì sao "luật chưa theo kịp" ít khi là vấn đề lớn như ta tưởng
Trong các tranh chấp mới, phần khó thường không nằm ở chỗ thiếu luật mà nằm ở chỗ thiếu chứng cứ. Các bên giao dịch qua tin nhắn, giọng nói, chuyển khoản ghi nội dung sơ sài, thoả thuận bằng biểu tượng cảm xúc. Khi tranh chấp xảy ra, toà có đủ căn cứ pháp lý nhưng không xác định được hai bên đã thoả thuận gì.
Điều khoản sử dụng của các nền tảng cũng là một nguồn quan trọng mà nhiều người bỏ qua. Khi bạn bấm đồng ý, bạn đã tham gia một hợp đồng theo mẫu với nền tảng. Những điều khoản đó không đứng trên luật, và điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng có thể bị vô hiệu theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, nhưng chúng thường là chứng cứ quan trọng về những gì các bên phải biết.
Bài học rút ra rất đời thường: với giao dịch mới, nên để lại dấu vết bằng chữ cho những điểm cốt lõi như ai góp bao nhiêu, ai giữ gì, chia thế nào khi dừng. Một đoạn tin nhắn xác nhận gửi đúng lúc có giá trị hơn mọi tranh luận về việc luật đã theo kịp hay chưa.
Lớp bảo vệ có sẵn cho người lao động và người tiêu dùng
Quan hệ lao động trá hình vẫn là quan hệ lao động. Một người làm việc qua ứng dụng, được gọi là "đối tác" hay "cộng tác viên", có thể vẫn được xem là người lao động nếu thực tế có việc làm có trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát. Bộ luật Lao động 2019 nhìn vào nội dung chứ không chỉ nhìn tên gọi của hợp đồng. Mỗi trường hợp phải xét cụ thể, nhưng đây là điểm khởi đầu quan trọng trước khi kết luận "luật chưa có".
Người tiêu dùng mua qua kênh mới vẫn là người tiêu dùng. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 áp dụng cho giao dịch giữa người tiêu dùng và tổ chức, cá nhân kinh doanh, kể cả giao dịch từ xa và trên không gian mạng. Các quyền cơ bản như được cung cấp thông tin chính xác, được bảo vệ khỏi điều khoản bất lợi trong hợp đồng theo mẫu vẫn áp dụng, dù kênh bán hàng mới đến đâu.
Quy định bảo vệ bên yếu thế không chờ luật riêng. Những quy định này mang tính bắt buộc: thoả thuận làm giảm quyền của người lao động hay người tiêu dùng dưới mức luật bảo đảm thường không có hiệu lực ở phần đó. Vì vậy, khi gặp tranh chấp mới thuộc hai nhóm này, hãy kiểm tra lớp bảo vệ có sẵn trước khi đi tìm tập quán hay quy định tương tự.
Câu hỏi thường gặp
Toà có được trả đơn với lý do "pháp luật chưa có quy định" không?
Với vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền của toà, luật đặt nguyên tắc toà không được từ chối giải quyết vì chưa có điều luật để áp dụng. Nếu đơn bị trả với lý do này, bạn nên đọc kỹ văn bản trả đơn và cân nhắc khiếu nại theo thủ tục của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Tranh chấp với một nền tảng trực tuyến ở nước ngoài thì luật Việt Nam có áp dụng không?
Còn tuỳ điều khoản chọn luật, nơi cư trú của các bên và quy định về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Với người tiêu dùng, luật Việt Nam có những quy định bảo vệ nhất định. Đây là vấn đề phức tạp, nên hỏi luật sư trước khi khởi kiện.
Có cần chờ ban hành luật mới rồi mới kiện không?
Không nên chờ. Tranh chấp dân sự được giải quyết bằng quy định chung và các căn cứ bổ sung. Chờ đợi còn có thể khiến bạn mất chứng cứ hoặc gặp vấn đề về thời hiệu khởi kiện đối với những loại việc luật có quy định thời hiệu.
Tin nhắn trong nhóm chat có được dùng làm chứng cứ không?
Thông điệp dữ liệu điện tử có thể là chứng cứ nếu xác định được nguồn gốc và nội dung không bị sửa. Bạn nên lưu bản gốc trên thiết bị, chụp kèm thông tin người gửi và thời gian, và cân nhắc lập vi bằng khi nội dung quan trọng.
Nếu chỉ một phần nhỏ của vụ việc là chưa có quy định thì sao?
Toà giải quyết phần đã có quy định theo quy định đó, và chỉ dùng tập quán, tương tự, nguyên tắc cơ bản, án lệ hay lẽ công bằng cho phần còn trống. Vì vậy trong đơn bạn nên tách rõ từng yêu cầu và căn cứ của từng yêu cầu.
Hoà giải ở cơ sở có giúp được những tranh chấp kiểu mới không?
Có thể, nhất là tranh chấp nhỏ giữa người quen trong cùng khu dân cư. Hoà giải không cần một điều luật trực tiếp, chỉ cần các bên chấp nhận một cách chia hợp lý. Kết quả hoà giải ở cơ sở không thay thế bản án, nhưng giúp tránh tốn kém khi giá trị tranh chấp không lớn.