Nguyên tắc thiện chí, trung thực trong Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng cả khi chấm dứt quyền, nghĩa vụ: bên chấm dứt hợp đồng phải có căn cứ, phải thông báo đúng cách, và không được chọn cách thức hay thời điểm chỉ nhằm gây thiệt hại cho bên kia. Với trường hợp đơn phương chấm dứt, Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu bên chấm dứt thông báo ngay cho bên kia biết; không thông báo mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.
Hợp đồng nào rồi cũng kết thúc: hết hạn, hai bên thoả thuận dừng, hoặc một bên chấm dứt vì bên kia vi phạm hay vì điều khoản cho phép. Chính lúc kết thúc là lúc quan hệ căng nhất, và cũng là lúc dễ phát sinh hành vi thiếu ngay thẳng nhất. Bài này đi qua những điểm mà nguyên tắc thiện chí đòi hỏi ở chặng cuối của một giao dịch, cho cả bên chấm dứt và bên bị chấm dứt.
Có căn cứ chấm dứt mới là điều kiện đầu tiên
Trước khi bàn tới thiện chí, cần có căn cứ. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép một bên đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng khi bên kia vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ, khi các bên đã thoả thuận, hoặc khi luật có quy định. Ngoài các căn cứ này, việc tự ý dừng hợp đồng có thể chính là một vi phạm.
Nhiều hợp đồng ghi điều khoản cho phép một bên chấm dứt bất cứ lúc nào với điều kiện báo trước một khoảng thời gian. Đó là căn cứ thoả thuận hợp lệ. Câu hỏi về thiện chí xuất hiện ở bước sau: ngay cả khi có điều khoản, cách dùng điều khoản đó có ngay thẳng không.
Với hợp đồng lao động, thuê nhà ở hay hợp đồng với người tiêu dùng, luật chuyên ngành có những quy định riêng về căn cứ và thời hạn báo trước. Bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành của lĩnh vực đó, vì quy định chung của Bộ luật Dân sự chỉ là lớp nền.
Những gì thiện chí đòi hỏi ở chặng kết thúc
Bảng dưới gom các yêu cầu thường được nhìn vào khi đánh giá một việc chấm dứt hợp đồng có ngay thẳng hay không, kèm ví dụ giả định.
| Yêu cầu | Làm đúng | Ví dụ giả định khi thiếu |
|---|---|---|
| Báo ngay, báo rõ | Thông báo bằng văn bản, nêu căn cứ và thời điểm chấm dứt | Ngừng giao hàng không báo, để bên kia tự phát hiện khi kệ đã trống |
| Báo qua kênh bên kia nhận được | Dùng kênh đã thoả thuận hoặc kênh hai bên vẫn dùng | Gửi thông báo tới địa chỉ cũ mà mình biết bên kia đã chuyển đi |
| Thời điểm hợp lý | Chọn thời điểm theo nhu cầu thật của mình | Cố ý chờ đúng mùa cao điểm của bên kia mới chấm dứt để ép giá |
| Thanh toán phần đã làm | Trả tiền cho phần việc đã hoàn thành, hàng đã nhận | Lấy cớ chấm dứt để giữ lại cả tiền của phần việc đã nghiệm thu |
| Bàn giao và hoàn trả | Trả tài liệu, tài sản, dữ liệu của bên kia; bàn giao phần việc dở dang | Giữ tài khoản quản trị trang bán hàng của khách sau khi bị chấm dứt dịch vụ |
Phần lớn các yêu cầu này không cần một điều luật riêng mới có hiệu lực. Chúng là hệ quả trực tiếp của việc phải chấm dứt quyền, nghĩa vụ một cách thiện chí, trung thực, và của nghĩa vụ bồi thường khi gây thiệt hại.
Thời điểm chấm dứt: khi nào trở thành công cụ gây hại
Có quyền chấm dứt theo điều khoản thì về nguyên tắc bạn được chọn khi nào dùng quyền đó. Nhưng khi thời điểm được chọn không vì nhu cầu của mình mà vì đó là lúc bên kia yếu thế nhất, việc dùng quyền có thể rơi vào vùng lạm dụng.
Ví dụ giả định: một chuỗi cửa hàng ở Quảng Ninh ký hợp đồng mua bánh trung thu với một cơ sở sản xuất nhỏ, có điều khoản cho phép bên mua chấm dứt khi báo trước bảy ngày. Bên mua biết cơ sở đã nhập nguyên liệu và thuê thêm người cho mùa trung thu, nhưng chờ đến khi hàng đã làm xong một nửa mới gửi thông báo chấm dứt, đồng thời đề nghị "mua tiếp nếu giảm giá ba mươi phần trăm". Điều khoản thì có thật, nhưng thời điểm và lời đề nghị kèm theo cho thấy mục đích ép giá.
Trong tình huống như vậy, bên bị chấm dứt có thể lập luận về vi phạm nguyên tắc thiện chí và lạm dụng quyền, yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế. Kết quả phụ thuộc vào chứng cứ về mục đích và thiệt hại; nhưng bên chấm dứt khó có thể chỉ dựa vào câu "điều khoản cho phép".
Thanh lý và những việc dọn dẹp sau cùng
Đối chiếu công nợ một cách trung thực. Khi hợp đồng kết thúc, hai bên thường lập biên bản thanh lý, đối chiếu khoản đã trả, khoản còn nợ. Thiện chí đòi hỏi mỗi bên đưa đúng số liệu, không cố tình bỏ sót khoản mình phải trả hay thổi phồng khoản bên kia nợ.
Trả lại những gì của bên kia. Tài liệu, mẫu vật, thiết bị cho mượn, chìa khoá, mật khẩu tài khoản, dữ liệu khách hàng thuộc về bên kia phải được trả hoặc huỷ theo thoả thuận. Giữ lại để làm con tin cho một yêu cầu khác là cách hành xử dễ bị đánh giá là thiếu thiện chí.
Bàn giao phần việc dở dang. Người làm dịch vụ bị chấm dứt vẫn nên bàn giao những gì đã làm để bên kia có thể thuê người khác làm tiếp, sau khi được thanh toán phần tương ứng. Một bản bàn giao rõ ràng cũng là bằng chứng về khối lượng đã thực hiện.
Giữ bí mật sau khi kết thúc. Những thông tin bí mật biết được trong quá trình hợp tác không trở thành của chung khi hợp đồng chấm dứt. Nghĩa vụ bảo mật đã thoả thuận thường còn kéo dài sau đó, và nguyên tắc thiện chí cũng không cho phép dùng chúng để gây hại cho đối tác cũ.
Cách chấm dứt hợp đồng cho ngay thẳng
Dù bạn có căn cứ rõ ràng, trình tự dưới đây giúp việc chấm dứt ít để lại tranh chấp nhất:
- Xác định căn cứ chấm dứt: vi phạm nghiêm trọng của bên kia, điều khoản thoả thuận, hay quy định của luật; ghi rõ căn cứ đó.
- Kiểm tra điều kiện kèm theo: thời hạn báo trước, hình thức thông báo, nghĩa vụ thanh toán hay bồi thường khi chấm dứt.
- Gửi thông báo bằng văn bản qua kênh bên kia chắc chắn nhận được, giữ lại bằng chứng gửi và nhận.
- Đề nghị một buổi làm việc để đối chiếu công nợ, bàn giao, hoàn trả tài sản; lập biên bản.
- Thanh toán phần đã nhận, đã nghiệm thu đúng hạn; phần còn tranh chấp thì ghi rõ để giải quyết riêng.
Nếu bên kia vi phạm và bạn chấm dứt vì vi phạm đó, hãy mô tả vi phạm bằng sự việc cụ thể, kèm ngày tháng và tài liệu, thay vì những nhận xét chung như "làm ăn không đàng hoàng". Mô tả cụ thể giúp bên kia hiểu và cũng giúp người giải quyết tranh chấp sau này đánh giá đúng.
Trình tự này không làm bạn mất quyền chấm dứt. Nó chỉ bảo đảm rằng khi tranh chấp xảy ra, toàn bộ hồ sơ cho thấy bạn đã dùng quyền đúng mục đích và đúng cách.
Nếu bạn là bên bị chấm dứt
Nhận thông báo chấm dứt bất ngờ, phản ứng tự nhiên là phản đối ngay. Trước khi trả lời, hãy đọc kỹ căn cứ bên kia nêu, đối chiếu với hợp đồng: điều khoản đó có thật không, điều kiện báo trước có được đáp ứng không, vi phạm mà họ nêu có đúng và có nghiêm trọng như họ nói không.
Nếu bạn cho rằng việc chấm dứt không có căn cứ hoặc được thực hiện với mục đích gây hại, hãy trả lời bằng văn bản, nêu rõ quan điểm và đề nghị giải quyết. Đồng thời, đừng quên nghĩa vụ hạn chế thiệt hại của chính mình: dừng nhập thêm nguyên liệu, tìm khách khác cho hàng đã làm, giữ lại chứng từ chi phí. Thiệt hại mà bạn có thể tránh được nhưng không tránh thường khó được bồi thường.
Với hợp đồng giá trị lớn hoặc khi bên kia giữ tài sản, dữ liệu của bạn, nên nhờ người làm nghề luật xem hồ sơ sớm. Chọn đúng con đường từ đầu, thương lượng, hoà giải, trọng tài hay toà án, thường tiết kiệm hơn nhiều so với việc phản ứng theo cảm xúc rồi phải sửa sai.
Chấm dứt trong một số quan hệ quen thuộc
Thuê nhà, thuê mặt bằng. Bên cho thuê muốn lấy lại nhà trước hạn, hay bên thuê muốn trả nhà sớm, đều phải xem căn cứ trong hợp đồng và trong luật, đồng thời báo trước theo thoả thuận. Ví dụ giả định: chủ nhà cắt điện, cắt nước để người thuê tự bỏ đi thay vì thông báo chấm dứt đúng cách là hành vi vừa thiếu thiện chí vừa có thể vi phạm quy định khác.
Hợp đồng dịch vụ định kỳ. Dịch vụ vệ sinh, bảo trì, kế toán, quản lý trang bán hàng thường gia hạn theo tháng hoặc theo năm. Bên muốn dừng nên báo trước đủ để bên kia sắp xếp người và để khách hàng của mình chuyển sang nhà cung cấp mới mà không bị gián đoạn.
Hợp tác kinh doanh, góp vốn. Khi một bên rút khỏi hợp tác, việc chia phần tài sản, công nợ, khách hàng chung thường phức tạp. Thiện chí đòi hỏi minh bạch sổ sách, không lặng lẽ chuyển khách hàng chung sang công việc riêng trước khi rút. Những quan hệ này nên có thoả thuận về cách rút lui ngay từ đầu.
Hợp đồng lao động. Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng về căn cứ, thời hạn báo trước và nghĩa vụ thanh toán khi chấm dứt. Bên cạnh đó, nguyên tắc thiện chí thể hiện ở những việc như bàn giao công việc đầy đủ, trả lại tài sản, xác nhận thời gian làm việc cho người lao động.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng cho phép chấm dứt bất cứ lúc nào thì có cần lý do không?
Nếu điều khoản cho phép chấm dứt không cần lý do và các điều kiện như báo trước được đáp ứng, bạn không bắt buộc phải nêu lý do. Tuy vậy, cách dùng điều khoản vẫn phải thiện chí; chọn thời điểm chỉ để gây hại có thể bị đánh giá là lạm dụng quyền.
Đơn phương chấm dứt mà không báo thì hậu quả là gì?
Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu bên đơn phương chấm dứt thông báo ngay cho bên kia; không thông báo mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Ngoài ra, nếu việc chấm dứt không có căn cứ, bên chấm dứt còn có thể bị coi là vi phạm hợp đồng.
Đã chấm dứt hợp đồng thì có còn phải trả tiền phần việc đã làm không?
Thường là có. Chấm dứt hợp đồng không xoá nghĩa vụ thanh toán cho phần đã thực hiện và đã nhận. Biên bản thanh lý, bàn giao giúp xác định phần này. Các khoản phạt, bồi thường do vi phạm, nếu có, được tính riêng theo thoả thuận và quy định.
Bên kia giữ tài liệu, tài khoản của mình sau khi chấm dứt thì làm gì?
Gửi văn bản yêu cầu hoàn trả, nêu rõ danh mục và thời hạn. Nếu bên kia vẫn giữ để gây sức ép, bạn có thể yêu cầu cơ quan giải quyết tranh chấp buộc hoàn trả và bồi thường thiệt hại. Với tài khoản trực tuyến, nên liên hệ nhà cung cấp nền tảng để khôi phục quyền quản trị.
Hai bên thoả thuận chấm dứt rồi, sau đó một bên đòi bồi thường thì có được không?
Tuỳ nội dung thoả thuận. Nếu biên bản chấm dứt ghi rõ hai bên đã giải quyết xong mọi nghĩa vụ và không còn yêu cầu gì, việc đòi thêm khó được chấp nhận, trừ khi chứng minh được thoả thuận đó đạt được do bị lừa dối hoặc ép buộc.