Một hợp đồng thiếu điều khoản về giá, địa điểm giao, thời hạn hay chất lượng không vì thế mà vô hiệu. Bộ luật Dân sự 2015 có sẵn các quy tắc mặc định để lấp những chỗ trống này: giá theo thị trường, địa điểm theo loại tài sản, thời hạn theo yêu cầu kèm báo trước hợp lý, chất lượng theo tiêu chuẩn hoặc theo mức thông thường.
Chỉ khi luật không có quy tắc mặc định cho điểm đang tranh chấp, người ta mới tìm đến tập quán, cách hiểu thông thường của nghề, rồi các bậc sau. Bài này đi qua từng chỗ trống thường gặp, cách luật bù, giới hạn của việc bù, và những điều khoản mà luật không thể bù thay bạn. Các quy tắc được nêu ở mức nguyên lý; khi có tranh chấp cần đối chiếu nguyên văn văn bản hiện hành.
Thiếu điều khoản khác với hợp đồng chưa hình thành
Trước khi hỏi luật bù thế nào, cần phân biệt hai tình huống. Thứ nhất, các bên đã thống nhất đủ những điểm cốt lõi để biết mình mua bán, thuê mướn, nhờ làm cái gì, nhưng quên một số chi tiết. Thứ hai, các bên còn đang thương lượng, chưa thống nhất ngay cả đối tượng của giao dịch. Ở tình huống thứ hai, chưa có hợp đồng để mà bù.
Điểm cốt lõi tuỳ loại hợp đồng. Với mua bán, đối tượng là hàng hoá hay tài sản gì phải xác định được. Với dịch vụ, công việc phải làm phải đủ rõ. Ngoài những điểm này, luật dân sự cho phép hợp đồng tồn tại dù còn chỗ trống, vì trong đời sống người ta giao dịch hằng ngày mà không ghi đủ mọi điều. Bạn gọi thợ đến sửa ống nước mà không hỏi trước giá vẫn là có hợp đồng dịch vụ.
Cũng lưu ý rằng một số hợp đồng bắt buộc phải theo hình thức nhất định, như công chứng, chứng thực, đăng ký với giao dịch về nhà đất. Thiếu hình thức là vấn đề khác với thiếu điều khoản và có hậu quả riêng. Quy tắc bù chỗ trống trong bài này không chữa được lỗi về hình thức.
Các chỗ trống thường gặp và quy tắc mặc định
Bảng dưới tóm các quy tắc mặc định chính của Bộ luật Dân sự 2015 ở mức nguyên lý. Mỗi quy tắc chỉ áp dụng khi các bên không thoả thuận khác:
| Chỗ trống | Luật bù theo hướng | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Giá, thù lao | Giá thị trường tại địa điểm và thời điểm giao kết; với dịch vụ, mức thù lao trung bình của loại dịch vụ đó | Cần chứng cứ về giá thị trường: báo giá của nơi khác, hoá đơn cùng thời điểm |
| Địa điểm thực hiện nghĩa vụ | Với bất động sản: nơi có bất động sản. Với tài sản khác: nơi cư trú hoặc trụ sở của bên có quyền | Bên có quyền đổi nơi cư trú có thể làm phát sinh chi phí; luật có quy tắc về việc ai chịu chi phí tăng thêm |
| Thời hạn thực hiện | Bên có quyền được yêu cầu bất kỳ lúc nào, bên có nghĩa vụ cũng có thể thực hiện bất kỳ lúc nào, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý | "Hợp lý" tuỳ tính chất công việc, khoảng cách, tập quán của nghề |
| Chất lượng | Theo tiêu chuẩn đã công bố hoặc quy chuẩn kỹ thuật; không có thì theo tiêu chuẩn thông thường hoặc phù hợp với mục đích giao kết | Bên mua nên nói rõ mục đích sử dụng khi mua để làm căn cứ |
| Phương thức thanh toán, giao nhận | Có quy tắc mặc định cho một số điểm; điểm nào luật không quy định thì xét tập quán | Đây là chỗ hay phải dùng đến tập quán ngành |
Hàng cuối cho thấy quy tắc mặc định không phủ được mọi thứ. Những chi tiết như ai chịu phí vận chuyển, giao một lần hay nhiều lần, có được giao sớm không, thường phải dựa vào tập quán hoặc thói quen giữa hai bên.
Ví dụ giả định: đơn hàng gạch không ghi ngày giao
Ví dụ giả định. Chủ một cửa hàng vật liệu xây dựng ở Hải Phòng nhận đặt năm nghìn viên gạch qua điện thoại, đã nhận tiền cọc, hai bên chốt chủng loại và giá nhưng không hẹn ngày giao. Hai tuần sau, bên mua gọi yêu cầu giao ngay trong ngày để kịp đổ móng. Cửa hàng đang hết hàng, nói cần ba ngày.
Hợp đồng không có điều khoản về thời hạn, nên áp quy tắc mặc định: bên mua có quyền yêu cầu thực hiện bất kỳ lúc nào nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý. Câu hỏi then chốt là "hợp lý" là bao lâu. Với hàng phải nhập từ lò, ba ngày có thể là hợp lý; yêu cầu giao trong ngày khó được coi là báo trước hợp lý, trừ khi lúc đặt hàng bên mua đã nói rõ sắp đổ móng và cửa hàng đã đồng ý sẵn sàng.
Ví dụ cũng cho thấy giá trị của việc nói rõ mục đích. Thông tin bên mua cung cấp lúc giao kết trở thành căn cứ để xác định thế nào là hợp lý. Nếu muốn có một ngày giao chắc chắn, cách đơn giản nhất là nhắn lại một dòng xác nhận ngày giao ngay sau khi chốt đơn.
Thứ tự lấp chỗ trống trong một hợp đồng
Khi hợp đồng im lặng về một điểm, việc xác định quyền và nghĩa vụ thường đi theo trình tự sau:
- Đọc lại toàn bộ hợp đồng, kể cả phụ lục, báo giá, tin nhắn trao đổi trước khi chốt. Nhiều khi điểm tưởng thiếu đã được nói ở chỗ khác.
- Xét các hành vi của hai bên sau khi ký: cách họ đã thực hiện cũng là chứng cứ về điều họ hiểu là đã thoả thuận.
- Áp quy tắc mặc định của Bộ luật Dân sự 2015 cho loại hợp đồng đó và cho nghĩa vụ nói chung.
- Nếu quan hệ thuộc lĩnh vực có luật riêng, như thương mại, lao động, bảo vệ người tiêu dùng, thì xem luật riêng có quy tắc ưu tiên không.
- Khi vẫn còn khoảng trống, xét thói quen đã hình thành giữa hai bên và tập quán của nơi giao kết hoặc của ngành.
- Cuối cùng mới đến các bậc áp dụng tương tự, nguyên tắc cơ bản, án lệ, lẽ công bằng.
Bước hai thường bị bỏ quên. Ví dụ, nếu ba tháng liền bên bán giao hàng tại kho bên mua và bên mua không phản đối, thì rất khó để bên bán sau đó nói rằng địa điểm giao đáng lẽ phải là cửa hàng của mình.
Những điều luật không thể bù thay bạn
Mức phạt vi phạm hợp đồng. Phạt vi phạm chỉ có khi các bên thoả thuận. Hợp đồng không ghi thì không thể đòi phạt, chỉ có thể đòi bồi thường thiệt hại thực tế nếu chứng minh được.
Đặt cọc và hậu quả của việc bỏ cọc. Tiền đưa trước không ghi rõ là đặt cọc có thể chỉ được coi là trả trước, và hậu quả pháp lý khác hẳn. Muốn có cơ chế mất cọc, phạt cọc thì phải thoả thuận rõ.
Quyền đơn phương chấm dứt ngoài các trường hợp luật cho phép. Nếu muốn có quyền rút khỏi hợp đồng vì lý do riêng, ví dụ khi dự án bị huỷ, bạn phải ghi vào hợp đồng. Luật chỉ cho đơn phương chấm dứt trong một số trường hợp nhất định.
Cách giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi có thoả thuận trọng tài hợp lệ. Không ghi thì tranh chấp thuộc toà án.
Giới hạn trách nhiệm hợp lý. Các điều khoản giới hạn trách nhiệm phải do các bên thoả thuận, và vẫn phải nằm trong giới hạn luật cho phép, nhất là với người tiêu dùng.
Gợi ý thực dụng cho người hay ký hợp đồng ngắn
Chủ hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ thường giao dịch bằng báo giá, tin nhắn, đơn đặt hàng một trang. Không cần biến mọi đơn hàng thành hợp đồng dài, nhưng nên có một khung điều kiện chung dùng lại được, ghi sẵn cách giao, thời hạn báo trước, ai chịu phí vận chuyển, cách xử lý hàng lỗi, cách tính tiền khi khách huỷ. Khi gửi báo giá, chỉ cần dẫn chiếu khung đó.
Nếu khách của bạn là người tiêu dùng, khung điều kiện chung phải tuân theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023: công khai, dễ tiếp cận, không có điều khoản loại bỏ trách nhiệm của bên bán hay hạn chế quyền khiếu nại của khách. Điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng có thể không có hiệu lực, và khi đó luật lại quay về quy tắc mặc định.
Khi phát hiện hợp đồng thiếu điều khoản trong lúc đang thực hiện, cách an toàn là bổ sung bằng một phụ lục hay một tin nhắn xác nhận được cả hai bên đồng ý, thay vì chờ đến khi tranh chấp mới tranh luận về giá thị trường hay thời gian hợp lý.
Giữa thương nhân với nhau: Luật Thương mại 2005 đi trước
Khi hai bên đều là thương nhân và giao dịch là mua bán hàng hoá hay cung ứng dịch vụ nhằm mục đích lợi nhuận, Luật Thương mại 2005 là luật chuyên ngành được ưu tiên áp dụng. Luật này có những quy tắc mặc định riêng, chi tiết hơn Bộ luật Dân sự cho các chỗ trống hay gặp trong mua bán hàng hoá: địa điểm giao hàng khi có vận chuyển, giao hàng trước thời hạn, giao thiếu hay giao thừa, kiểm tra hàng trước khi nhận, thời điểm chuyển rủi ro. Những điểm Luật Thương mại 2005 không quy định thì mới quay về Bộ luật Dân sự 2015.
Luật Thương mại 2005 cũng đặt thói quen đã thiết lập giữa các bên và tập quán thương mại vào vị trí rõ ràng hơn trong việc lấp chỗ trống. Đây là lý do một doanh nghiệp làm ăn lâu với bạn hàng có thể bị ràng buộc bởi những cách làm chưa bao giờ ghi vào giấy.
Với người làm kế toán, pháp chế kiêm nhiệm, cách làm gọn là ghi lên đầu mỗi hồ sơ hợp đồng: giao dịch này là dân sự thông thường, thương mại giữa thương nhân, hay với người tiêu dùng. Câu trả lời quyết định luật nào bù chỗ trống trước, và tránh việc trích một quy tắc của Bộ luật Dân sự trong khi luật chuyên ngành đã nói khác.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng không ghi giá thì có vô hiệu không?
Thường không. Nếu đối tượng của hợp đồng đã xác định được, thiếu giá có thể được bù bằng giá thị trường tại địa điểm và thời điểm giao kết theo Bộ luật Dân sự 2015. Bên nào cho rằng giá khác thì phải đưa chứng cứ về giá thị trường.
"Thời gian hợp lý" được xác định bằng gì?
Bằng tính chất công việc, khoảng cách, nguồn hàng, tập quán của ngành và thông tin hai bên đã trao đổi lúc giao kết. Không có con số chung cho mọi trường hợp; khi tranh chấp, toà đánh giá dựa trên chứng cứ cụ thể.
Hàng giao không đúng mục đích sử dụng nhưng hợp đồng không ghi chất lượng thì sao?
Nếu bên mua đã cho bên bán biết mục đích sử dụng khi giao kết, chất lượng có thể được xác định theo mức phù hợp với mục đích đó. Nếu không ai nói, chất lượng thường được xác định theo tiêu chuẩn đã công bố, quy chuẩn kỹ thuật hoặc mức thông thường của loại hàng.
Hợp đồng không ghi ai chịu phí vận chuyển thì ai chịu?
Trước hết xem luật có quy tắc mặc định cho loại hợp đồng đó không, rồi xét thói quen giữa hai bên và tập quán của ngành. Nếu hai bên đã nhiều lần làm theo một cách, cách đó thường được coi là phần của thoả thuận.
Có thể bổ sung điều khoản sau khi hợp đồng đã ký không?
Có, nếu hai bên cùng đồng ý. Phụ lục hoặc văn bản sửa đổi, bổ sung có giá trị như một phần của hợp đồng. Với hợp đồng bắt buộc công chứng, chứng thực, việc sửa đổi thường cũng phải theo hình thức tương ứng; nên đối chiếu quy định hiện hành.
Thoả thuận miệng có được bù chỗ trống như hợp đồng bằng văn bản không?
Có, với những loại hợp đồng luật không bắt buộc hình thức văn bản. Khó khăn nằm ở chứng minh nội dung đã thoả thuận. Tin nhắn, chuyển khoản, người làm chứng là những chứng cứ thường dùng.