Tự do thoả thuận không chỉ dừng ở việc các bên hứa làm gì; nó còn cho các bên quyền thiết kế trước hậu quả khi một bên không giữ lời: phạt bao nhiêu, bồi thường thế nào, có được giữ cọc không, vi phạm đến đâu thì được huỷ hợp đồng, trường hợp nào được miễn trách nhiệm. Luật chỉ giữ lại một số giới hạn — mức trần trong lĩnh vực thương mại, nghĩa vụ hạn chế thiệt hại, sự bảo vệ người tiêu dùng — và phương án mặc định khi các bên không nói gì.
Bài này nhìn các chế tài dưới góc nguyên tắc: vì sao luật để các bên tự chọn, các bên chọn được những gì, và chỗ nào sự tự chọn ấy dừng lại. Phần soạn câu chữ cụ thể cho từng loại hợp đồng là một kỹ năng khác, nên chỉ được nhắc ở mức cần thiết.
Vì sao luật để các bên tự định trước hậu quả
Khi một bên vi phạm, câu hỏi khó nhất thường không phải là ai sai mà là thiệt hại bao nhiêu. Chứng minh thiệt hại thực tế mất thời gian, tốn chi phí và nhiều khi không chắc chắn: một quán ăn bị giao thiếu nguyên liệu mất bao nhiêu khách, một công trình chậm một tháng thiệt bao nhiêu tiền thuê nhà tạm.
Bằng cách thoả thuận trước, các bên tự giải bài toán đó khi còn bình tĩnh. Một mức phạt rõ ràng, một quy tắc về tiền cọc, một danh sách vi phạm cho phép huỷ hợp đồng giúp cả hai biết trước cái giá của việc không giữ lời. Điều này vừa giảm tranh chấp, vừa tạo động lực để mỗi bên thực hiện đúng.
Luật tôn trọng sự thiết kế ấy vì nó phản ánh đúng tinh thần tự do thoả thuận: các bên hiểu giao dịch của mình hơn ai hết. Phần lớn quy định về trách nhiệm do vi phạm hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015 vì thế là quy định mặc định, chỉ dùng tới khi các bên không thoả thuận khác.
Các công cụ các bên có thể tự chọn
Bảng dưới gom những chế tài phổ biến trong hợp đồng dân sự và thương mại, ở mức nguyên tắc. Khi áp dụng cho một hợp đồng cụ thể, cần đối chiếu luật điều chỉnh loại hợp đồng đó.
| Công cụ | Các bên tự quyết được gì | Luật vẫn giữ lại gì |
|---|---|---|
| Phạt vi phạm | Có phạt hay không, phạt cho vi phạm nào, mức phạt | Hợp đồng thương mại có mức trần riêng theo Luật Thương mại 2005; phải có thoả thuận mới được phạt |
| Bồi thường thiệt hại | Cách tính, giới hạn mức bồi thường, có cộng với phạt hay không | Thiệt hại phải có thật và có liên hệ với vi phạm; bên bị thiệt có nghĩa vụ hạn chế thiệt hại |
| Đặt cọc | Số tiền cọc, cách xử lý khi một bên bỏ giao kết | Không thoả thuận khác thì áp dụng quy tắc mất cọc – trả cọc và một khoản tương đương |
| Huỷ bỏ, đơn phương chấm dứt | Vi phạm nào thì được huỷ, báo trước bao lâu | Không có thoả thuận thì chỉ được huỷ khi có căn cứ luật quy định; phải thông báo cho bên kia |
| Lãi chậm trả | Mức lãi khi chậm trả tiền | Không vượt mức giới hạn của Bộ luật Dân sự 2015 cho quan hệ dân sự |
| Miễn, giới hạn trách nhiệm | Các trường hợp được miễn, mức trách nhiệm tối đa | Điều khoản loại trừ trách nhiệm với người tiêu dùng có thể không có hiệu lực theo luật bảo vệ người tiêu dùng |
Cột giữa cho thấy không gian tự chọn khá rộng. Cột cuối là những bức tường mà các bên nên biết trước khi viết, để tránh một điều khoản nhìn chặt chẽ nhưng khi cần dùng lại không đứng được.
Đặt cọc: chế tài các bên tự chọn sớm nhất
Đặt cọc là chế tài được chọn từ trước cả khi hợp đồng chính được ký. Một bên giao trước một khoản tiền hoặc tài sản để bảo đảm việc giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Bộ luật Dân sự 2015 đặt phương án mặc định: nếu hợp đồng được thực hiện, tiền cọc được trả lại hoặc trừ vào nghĩa vụ trả tiền; nếu bên đặt cọc từ chối giao kết, thực hiện thì mất cọc; nếu bên nhận cọc từ chối thì phải trả lại cọc và một khoản tương đương giá trị cọc.
Cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác" đi kèm quy tắc này cho các bên quyền điều chỉnh: phạt cọc cao hơn hoặc thấp hơn một lần giá trị cọc, xử lý cọc khác đi khi lý do huỷ là sự kiện khách quan, hay quy định rõ khoản tiền giao trước là "trả trước" chứ không phải "cọc". Chữ dùng trên giấy quan trọng: cùng một khoản tiền, gọi là tiền cọc hay tiền trả trước dẫn tới hậu quả khác nhau khi một bên bỏ ngang.
Phần tình huống đặt cọc đời thường như đặt tiệc, mua xe, thuê đồ đã có nhiều tài liệu hướng dẫn chi tiết. Điều cần nhớ ở góc nguyên tắc là: đặt cọc cũng là một lựa chọn tự do, và các bên nên chọn nó một cách có ý thức, ghi rõ tên gọi và cách xử lý.
Phạt vi phạm và bồi thường: hai thứ khác nhau
Phạt vi phạm là khoản tiền đã định trước. Bên vi phạm phải nộp khoản phạt khi có vi phạm đúng như đã thoả thuận, không cần bên kia chứng minh thiệt hại. Theo Bộ luật Dân sự 2015, phạt vi phạm chỉ phát sinh khi các bên có thoả thuận; không thoả thuận thì không có phạt.
Bồi thường bù đắp thiệt hại thật. Bồi thường nhằm bù cho thiệt hại thực tế phát sinh từ vi phạm, gồm tổn thất về tài sản và lợi ích lẽ ra được hưởng. Bên đòi phải chứng minh thiệt hại và mối liên hệ với vi phạm.
Cộng hay không cộng. Trong quan hệ dân sự, nếu các bên chỉ thoả thuận phạt mà không nói gì thêm, bên vi phạm chỉ chịu phạt. Muốn vừa phạt vừa bồi thường thì phải thoả thuận rõ. Luật Thương mại 2005 có cách tiếp cận khác cho hợp đồng thương mại, nên cần xác định hợp đồng của mình chịu luật nào.
Mức phạt không phải muốn bao nhiêu cũng được. Bộ luật Dân sự 2015 để các bên thoả thuận mức phạt, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác. Luật Thương mại 2005 đặt mức trần cho phạt vi phạm trong hợp đồng thương mại, tính theo phần trăm giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm; một số luật chuyên ngành khác cũng có giới hạn riêng.
Nghĩa vụ hạn chế thiệt hại: giới hạn tự nhiên của quyền đòi
Một nguyên tắc ít người để ý nhưng toà rất hay xét: bên bị vi phạm không được ngồi yên để thiệt hại lớn dần rồi đòi bồi thường toàn bộ. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nghĩa vụ áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình.
Ví dụ giả định: một nhà hàng ở Đà Nẵng đặt rau mỗi sáng của một nhà vườn. Nhà vườn báo trước một tuần rằng sẽ ngừng giao. Nếu nhà hàng không tìm nguồn khác mà để bếp thiếu rau suốt một tháng, rồi đòi bồi thường toàn bộ doanh thu mất, phần thiệt hại lẽ ra tránh được bằng một cuộc gọi tìm nhà cung cấp mới khó được chấp nhận.
Nguyên tắc này đi cùng nguyên tắc thiện chí. Nó cũng là lý do một điều khoản bồi thường được soạn "thật nặng" vẫn không bảo đảm bên bị vi phạm nhận được hết. Phần chia trách nhiệm khi cả hai bên cùng có lỗi được giải thích kỹ hơn trong danh mục về lỗi và bồi thường.
Điều khoản miễn trách nhiệm: tự do có, nhưng không tuyệt đối
Các bên có thể thoả thuận những trường hợp một bên không phải chịu trách nhiệm, ví dụ liệt kê sự kiện được coi là bất khả kháng, hay đặt mức bồi thường tối đa. Với hợp đồng giữa hai bên có vị thế ngang nhau, đây là cách phân chia rủi ro hợp lý: bên chịu rủi ro nhiều hơn thường được bù bằng giá tốt hơn.
Giới hạn xuất hiện khi điều khoản miễn trách được dùng để né trách nhiệm cho chính hành vi cố ý hay sai sót nghiêm trọng của mình, hoặc khi nó nằm trong hợp đồng với người tiêu dùng. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đi theo hướng các điều khoản loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp với người tiêu dùng không có hiệu lực. Nguyên tắc thiện chí cũng khiến một điều khoản miễn trách viết quá rộng khó được áp dụng theo nghĩa đen.
Vì vậy, khi đọc một điều khoản kiểu "bên A không chịu trách nhiệm trong mọi trường hợp", bạn nên hiểu rằng nó có thể không bao trùm như câu chữ muốn nói. Khi soạn, điều khoản miễn trách nên liệt kê cụ thể, gắn với rủi ro thật sự nằm ngoài tầm kiểm soát.
Thiết kế chế tài cho một hợp đồng nhỏ: thứ tự gợi ý
Với hợp đồng thuê thợ, mua hàng theo lô, cung cấp dịch vụ định kỳ của hộ kinh doanh, một trình tự gọn để tự thiết kế chế tài:
- Liệt kê các vi phạm có thể xảy ra nhất: chậm giao, giao thiếu, sai chất lượng, chậm trả tiền, bỏ ngang.
- Với mỗi vi phạm, quyết định phản ứng phù hợp: nhắc và cho thời gian khắc phục, phạt một khoản, hay cho quyền huỷ hợp đồng.
- Ghi rõ có vừa phạt vừa bồi thường hay chỉ phạt; với hợp đồng thương mại, kiểm tra mức phạt có nằm trong giới hạn của Luật Thương mại 2005.
- Xác định sự kiện nào được miễn trách nhiệm, và bên gặp sự kiện đó phải thông báo cho bên kia trong bao lâu.
- Quy định cách gửi thông báo vi phạm, thông báo huỷ: qua địa chỉ nào, hình thức nào, để sau này chứng minh được.
Một bộ chế tài vừa phải, rõ ràng thường hiệu quả hơn một mức phạt thật cao. Mức phạt quá nặng dễ làm bên kia ngại ký, và khi tranh chấp thì lại gặp những giới hạn đã nêu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Không thoả thuận phạt vi phạm trong hợp đồng thì có được phạt không?
Không. Theo Bộ luật Dân sự 2015, phạt vi phạm chỉ áp dụng khi các bên có thoả thuận. Không có thoả thuận thì bên bị vi phạm chỉ có thể đòi bồi thường thiệt hại thực tế, với điều kiện chứng minh được thiệt hại.
Có được vừa đòi phạt vi phạm vừa đòi bồi thường không?
Trong quan hệ dân sự, chỉ được đòi cả hai khi các bên đã thoả thuận như vậy; nếu chỉ thoả thuận phạt thì bên vi phạm chỉ chịu phạt. Hợp đồng thương mại theo Luật Thương mại 2005 có cách xử lý riêng, cần đối chiếu.
Mức phạt vi phạm hợp đồng tối đa là bao nhiêu?
Bộ luật Dân sự 2015 để các bên tự thoả thuận, trừ khi luật liên quan có quy định khác. Hợp đồng thương mại chịu mức trần của Luật Thương mại 2005, tính theo phần trăm giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm; một số luật chuyên ngành có giới hạn riêng.
Điều khoản "không chịu trách nhiệm trong mọi trường hợp" có giá trị không?
Không hẳn. Với người tiêu dùng, điều khoản loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp có thể không có hiệu lực. Giữa các bên khác, điều khoản viết quá rộng hoặc nhằm né trách nhiệm cho hành vi cố ý cũng khó được áp dụng theo nghĩa đen.
Bên kia vi phạm thì mình có được huỷ hợp đồng ngay không?
Chỉ khi hợp đồng cho phép huỷ với vi phạm đó, hoặc vi phạm thuộc trường hợp luật cho phép huỷ, như vi phạm nghiêm trọng. Khi huỷ phải thông báo cho bên kia; huỷ không có căn cứ thì chính mình có thể thành bên vi phạm.
Bị vi phạm hợp đồng rồi có phải tự hạn chế thiệt hại không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nghĩa vụ áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại. Phần thiệt hại lẽ ra tránh được nhưng bạn để mặc thường khó được bồi thường.