Nhân phẩm là quyền gắn với con người, không mất đi khi người đó phạm lỗi: người lấy đồ trong cửa hàng, nhân viên vi phạm nội quy, học sinh nghịch phá hay người chậm trả nợ đều có thể bị xử lý theo đúng luật, nhưng không ai được hạ nhục, đánh đập, bêu riếu hay bắt họ chịu những hình thức xúc phạm danh dự. Hiến pháp 2013 cấm tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khoẻ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm.
Nguyên tắc này dễ được đồng tình trên giấy nhưng khó giữ ngoài đời, nhất là khi người bị thiệt đang tức giận. Bài này đi qua bốn bối cảnh thường gặp, chỉ ra đâu là xử lý chính đáng và đâu là vượt giới hạn, kèm hệ quả pháp lý của việc vượt giới hạn.
Vì sao người sai vẫn được tôn trọng
Ý tưởng nền tảng là tách hành vi khỏi con người. Pháp luật xử lý hành vi: lấy đồ thì phải trả lại hoặc bồi thường, vi phạm nội quy thì chịu kỷ luật, nợ thì phải trả. Con người làm ra hành vi vẫn là chủ thể có quyền, kể cả khi đang chịu trách nhiệm. Bất kỳ hình thức xử lý nào nhắm vào việc làm người đó xấu hổ, sợ hãi hay mất mặt trước đám đông đều đã vượt ra khỏi chức năng xử lý hành vi.
Lý do thứ hai mang tính thực tế. Người bị cho là có lỗi chưa chắc đã có lỗi. Một khách hàng bị nghi lấy đồ có thể chỉ quên trả tiền một món, một nhân viên bị nghi gian lận có thể bị oan. Nếu được phép hạ nhục người "có lỗi", người bị oan sẽ là nạn nhân trước tiên. Nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm vì vậy cũng là lá chắn cho người vô tội.
Lý do thứ ba: quyền trừng phạt thuộc về Nhà nước, theo thủ tục luật định. Chủ cửa hàng, giám đốc, giáo viên, chủ nợ không có quyền tự đặt ra hình phạt. Họ có những quyền cụ thể do luật hoặc hợp đồng trao, và chỉ những quyền đó.
Xử lý chính đáng và vượt giới hạn trong bốn bối cảnh
Bảng dưới đặt cạnh nhau những gì người xử lý được làm và những gì đã chạm tới nhân phẩm. Các ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ nguyên tắc.
| Bối cảnh | Được làm | Vượt giới hạn |
|---|---|---|
| Cửa hàng phát hiện người lấy đồ | Đề nghị trả lại hàng hoặc thanh toán, giữ người phạm tội quả tang và báo ngay cho công an | Bắt quỳ, đeo biển, chụp ảnh đăng mạng, lục soát người, đánh, giữ lâu trong kho |
| Doanh nghiệp kỷ luật nhân viên | Áp dụng hình thức kỷ luật có trong nội quy và luật, theo đúng thủ tục, có biên bản | Mắng chửi trước toàn công ty, phạt tiền, trừ lương thay cho kỷ luật, bắt làm việc nhục mạ |
| Nhà trường xử lý học sinh vi phạm | Nhắc nhở, phê bình, áp dụng biện pháp giáo dục theo quy định, mời phụ huynh trao đổi | Đánh, bắt đứng phơi nắng, chửi bới, bêu tên trên nhóm phụ huynh với lời lẽ xúc phạm |
| Chủ nợ đòi tiền | Nhắc nợ, gửi văn bản yêu cầu trả, thương lượng, khởi kiện ra toà | Gọi điện quấy rối người thân, đăng ảnh "con nợ", tạt sơn, đe doạ, giữ giấy tờ tuỳ thân |
Điểm chung của cột bên phải là chúng nhắm vào việc làm người bị xử lý mất mặt hay sợ hãi, chứ không làm cho thiệt hại được khắc phục nhanh hơn. Thực tế, các hành vi này thường biến người bị thiệt thành người phải chịu trách nhiệm pháp lý.
Ở nơi làm việc: kỷ luật là thủ tục, không phải cơn giận
Bộ luật Lao động 2019 trao cho người sử dụng lao động quyền xử lý kỷ luật, nhưng kèm theo những điều cấm rõ ràng. Khi xử lý kỷ luật, người sử dụng lao động không được xâm phạm sức khoẻ, danh dự, tính mạng, uy tín, nhân phẩm của người lao động, và không được dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật. Hình thức kỷ luật chỉ được áp dụng khi có trong nội quy lao động hoặc luật, và phải qua thủ tục có sự tham gia của người lao động.
Ví dụ giả định: chị Dung, nhân viên thu ngân một chuỗi cửa hàng ở Vĩnh Long, bị phát hiện thiếu tiền trong ca. Quản lý cửa hàng gọi chị ra giữa ca đông khách, nói lớn rằng chị "ăn cắp" và trừ ngay số tiền thiếu vào lương. Có ít nhất ba vấn đề ở đây: kết luận khi chưa xác minh, xúc phạm trước người khác, và trừ lương thay cho thủ tục. Cách đúng là lập biên bản, xác minh qua camera và đối chiếu sổ, cho chị trình bày, rồi mới xem xét trách nhiệm vật chất hoặc kỷ luật theo nội quy.
Nguyên tắc này bảo vệ cả doanh nghiệp. Quyết định kỷ luật đúng thủ tục khó bị lật lại khi có tranh chấp, còn một quyết định đi kèm lời lẽ xúc phạm thì dễ bị coi là trái luật, kéo theo nghĩa vụ bồi thường.
Trong trường học và trong gia đình
Luật Giáo dục 2019 cấm các hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể người học. Điều đó có nghĩa là mọi hình thức kỷ luật học sinh phải mang tính giáo dục: nhắc nhở, yêu cầu viết bản tự kiểm điểm, trao đổi với phụ huynh, áp dụng biện pháp theo quy định của ngành. Không có quy định nào cho phép đánh học sinh "cho nhớ", bắt học sinh tự tát mình hay đứng trước lớp để các bạn chê cười.
Một vùng mờ thường gặp là nhóm phụ huynh trên mạng. Giáo viên nêu tên một học sinh vi phạm kèm lời bình phẩm nặng nề trong nhóm vài chục phụ huynh là đã công khai thông tin về trẻ theo cách có thể gây tổn thương. Cách làm tôn trọng hơn là trao đổi riêng với phụ huynh của em đó.
Trong gia đình, cha mẹ có quyền và nghĩa vụ giáo dục con, nhưng Luật Trẻ em 2016 và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 không coi việc đánh đập, hành hạ, lăng mạ con là cách giáo dục. Tương tự, giữa vợ chồng hay với người cao tuổi trong nhà, việc chửi bới, sỉ nhục thường xuyên có thể bị coi là hành vi bạo lực gia đình về tinh thần. Gia đình là nơi luật can thiệp thận trọng, nhưng nhân phẩm không dừng lại ở cửa nhà.
Đòi nợ: quyền đòi tiền không kèm quyền làm nhục
Chủ nợ có quyền đòi lại tiền, và luật cho đủ công cụ: nhắc nợ, thương lượng giãn nợ, gửi văn bản yêu cầu, khởi kiện tại toà, yêu cầu thi hành án. Điều chủ nợ không có là quyền gây áp lực bằng cách làm con nợ mất mặt. Dịch vụ đòi nợ thuê đã bị đưa vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh theo Luật Đầu tư 2020, phần lớn vì những hệ quả xấu của cách đòi nợ dựa vào đe doạ và bêu riếu.
Ví dụ giả định: anh Lâm ở Lâm Đồng cho một người quen vay tiền, đến hạn không được trả. Bực bội, anh đăng ảnh người đó lên mạng kèm chữ "lừa đảo, quỵt nợ" và nhắn tin cho đồng nghiệp của người vay. Dù khoản nợ là thật, anh Lâm có thể phải gỡ bài, xin lỗi, bồi thường tổn thất tinh thần, và trong trường hợp nặng bị xử lý về hành vi xúc phạm danh dự. Khoản nợ vẫn còn đó, còn vị thế của anh trong một vụ kiện đòi tiền sau này bị yếu đi.
Cách đòi nợ vừa hiệu quả vừa đúng luật là giữ chứng cứ khoản vay, gửi yêu cầu trả nợ bằng văn bản có thời hạn, đề xuất phương án trả góp nếu người vay thật sự khó khăn, và khởi kiện khi không còn đường thương lượng.
Khi chính bạn là người bị cho là có lỗi
Nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm không xoá trách nhiệm của bạn với hành vi đã làm, nhưng nó cho bạn quyền yêu cầu được xử lý đúng cách. Các bước dưới đây giúp bạn giữ được cả hai: nhận phần trách nhiệm của mình và không chấp nhận bị hạ nhục.
- Giữ bình tĩnh và không chống trả bằng sức: phản ứng mạnh dễ biến một việc nhỏ thành xô xát, và khi đó chính bạn có thêm hành vi phải chịu trách nhiệm.
- Đề nghị làm việc ở nơi riêng hoặc chờ cơ quan có thẩm quyền: bạn nên nói rõ mình sẵn sàng trả lại, thanh toán hoặc giải trình, và đề nghị không xử lý trước đám đông.
- Không ký giấy tờ có nội dung bạn không đồng ý: nếu được yêu cầu ký biên bản, đọc kỹ và ghi ý kiến của mình vào biên bản trước khi ký.
- Ghi nhớ người, thời gian và lời nói: nếu bị đánh, bị giữ lâu, bị chụp ảnh đăng mạng, những chi tiết này là căn cứ để yêu cầu xử lý sau đó.
- Khắc phục phần lỗi của mình: trả lại tài sản, bồi thường, xin lỗi đúng mức thường là cách khép lại việc nhanh nhất và được xem là tình tiết có lợi.
Hệ quả pháp lý khi xâm phạm nhân phẩm
Người xâm phạm nhân phẩm người khác có thể chịu ba tầng trách nhiệm, tuỳ mức độ. Tầng dân sự: Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại, gồm cả khoản bù đắp tổn thất về tinh thần. Tầng hành chính: nhiều hành vi như lăng mạ, xúc phạm người khác bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định hiện hành.
Tầng hình sự: Bộ luật Hình sự 2015 có các tội như làm nhục người khác, vu khống, và các tội xâm phạm thân thể khi có hành vi đánh đập, giữ người trái pháp luật. Việc một hành vi rơi vào tầng nào phụ thuộc vào mức độ, hậu quả và các tình tiết cụ thể; đây là câu hỏi cần người làm nghề đánh giá khi xảy ra thật.
Phía người bị xâm phạm nên làm ba việc sớm: lưu lại bằng chứng như ảnh chụp màn hình, tin nhắn, tên người chứng kiến; yêu cầu người xâm phạm dừng và gỡ bỏ nội dung; rồi cân nhắc kênh xử lý, từ thương lượng, phản ánh với cơ quan quản lý của người vi phạm tới khởi kiện hoặc trình báo. Phản ứng bằng cách xúc phạm lại chỉ làm vị thế của bạn yếu đi.
Câu hỏi thường gặp
Bắt được người lấy trộm trong cửa hàng thì chủ cửa hàng được làm gì?
Bất kỳ ai cũng có quyền giữ người đang phạm tội quả tang và giải ngay tới cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc chính quyền cấp xã gần nhất. Chủ cửa hàng có thể đề nghị trả lại hàng, giữ người trong thời gian chờ công an đến. Không được đánh, lục soát người, chụp ảnh bêu riếu hay giữ người lâu để "dạy dỗ".
Công ty có được dán thông báo kỷ luật nhân viên lên bảng tin chung không?
Thông báo quyết định kỷ luật trong nội bộ ở mức cần thiết có thể chấp nhận được khi nội quy quy định, nhưng nội dung nên dừng ở hình thức kỷ luật và hành vi vi phạm, không kèm lời lẽ xúc phạm hay thông tin đời tư không liên quan. Đăng ra ngoài phạm vi công ty là việc cần cân nhắc rất kỹ.
Người vay không trả nợ, đăng lên mạng để cảnh báo người khác có được không?
Rủi ro rất cao. Dù khoản nợ là thật, việc đăng ảnh kèm lời lẽ như lừa đảo, quỵt nợ có thể bị coi là xâm phạm danh dự, nhân phẩm và đời tư. Con đường an toàn hơn là gửi yêu cầu trả nợ, thương lượng, rồi khởi kiện để có bản án làm căn cứ thi hành.
Giáo viên phạt học sinh đứng cuối lớp có bị coi là xâm phạm nhân phẩm không?
Câu trả lời tuỳ cách làm và thời gian. Hình thức nhắc nhở nhẹ nhàng, ngắn, không kèm lời chế giễu khác hẳn với bắt đứng cả buổi dưới nắng hay trước lớp để bị chê cười. Tiêu chí là biện pháp có mục đích giáo dục và có làm em đó bị tổn thương, mất mặt hay không.
Người bị xúc phạm được đòi bồi thường tổn thất tinh thần bao nhiêu?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên thoả thuận mức bù đắp tổn thất tinh thần, và đặt mức tối đa khi không thoả thuận được. Mức cụ thể phụ thuộc vào mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết và mức độ tổn thất, nên cần đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Trong gia đình, cha mẹ mắng con có bị coi là bạo lực gia đình không?
Lời nhắc nhở, góp ý, kể cả nghiêm khắc, không tự động là bạo lực gia đình. Hành vi lăng mạ, chì chiết, sỉ nhục kéo dài, hoặc đi kèm đe doạ, gây tổn thương nghiêm trọng về tinh thần thì có thể rơi vào phạm vi Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022. Ranh giới nằm ở tính chất và mức độ lặp lại.