Quyền bất khả xâm phạm về thân thể nghĩa là không ai được chạm vào, giữ, khám xét hay can thiệp vào cơ thể bạn khi bạn không đồng ý, trừ những trường hợp luật quy định rõ và theo đúng thủ tục. Hiến pháp 2013 ghi: mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không ai bị bắt nếu không có quyết định của toà án, quyết định hoặc phê chuẩn của viện kiểm sát, trừ trường hợp phạm tội quả tang.
Quyền này nghe như chuyện của công an và toà án, nhưng nó hiện ra hằng ngày ở những chỗ rất đời thường: bảo vệ siêu thị muốn kiểm tra túi, người nhà muốn đưa người thân đi chữa bệnh khi người đó không muốn, chủ cửa hàng giữ người bị nghi lấy đồ. Bài này đi qua ba lớp của quyền và các ngoại lệ.
Ba lớp của một quyền
Lớp thứ nhất là tự do thân thể: không bị bắt, giam, giữ trái pháp luật. Chỉ cơ quan có thẩm quyền, theo thủ tục của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật liên quan, mới được hạn chế tự do của một người. Người dân có một quyền hẹp, sẽ nói ở phần sau: giữ người đang phạm tội quả tang để giải tới cơ quan có thẩm quyền.
Lớp thứ hai là toàn vẹn thân thể: không bị đánh, tra tấn, nhục hình, không bị xâm hại cơ thể. Hiến pháp 2013 cấm tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khoẻ. Điều cấm này áp dụng cho cả người đang bị điều tra, bị giam giữ, tức là cả khi người đó bị nghi có lỗi.
Lớp thứ ba là quyền tự quyết về cơ thể: bạn quyết định việc khám, chữa bệnh, phẫu thuật, hiến mô, bộ phận cơ thể, tham gia thử nghiệm y học. Bộ luật Dân sự 2015 đặt yêu cầu phải có sự đồng ý của người được khám chữa bệnh, phẫu thuật; Hiến pháp 2013 yêu cầu việc thử nghiệm y học, dược học, khoa học trên cơ thể người phải có sự đồng ý của người được thử nghiệm.
Khám người và kiểm tra túi: ai được làm, làm đến đâu
Khám người theo nghĩa pháp lý là một biện pháp do cơ quan có thẩm quyền thực hiện theo thủ tục luật định, như khám người trong tố tụng hình sự hay khám người theo thủ tục hành chính. Người khám phải đúng thẩm quyền, có căn cứ, và với việc khám người thì theo nguyên tắc chung người cùng giới tính khám, có người chứng kiến. Ngoài các trường hợp đó, không ai có quyền khám người khác.
Bảo vệ siêu thị, cửa hàng, toà nhà không phải cơ quan có thẩm quyền khám người. Điều họ có thể làm là đề nghị khách tự nguyện mở túi, gửi đồ ở quầy theo nội quy được thông báo trước, hoặc khi có căn cứ cho thấy có người đang lấy đồ thì giữ người đó và báo công an. Khách có quyền từ chối mở túi; cửa hàng có quyền từ chối cho khách mang túi vào nếu nội quy yêu cầu gửi đồ. Hai quyền này gặp nhau ở cửa vào, không phải ở việc lục soát.
Ở nơi làm việc, việc kiểm tra đồ cá nhân của người lao động khi ra về là chủ đề có nhiều cách nhìn. Nguyên tắc nền là: kiểm tra phải có quy định rõ trong nội quy, được người lao động biết trước, nhắm vào đồ mang theo chứ không phải cơ thể, tiến hành tôn trọng, và không có hình thức nào cho phép lục soát người.
Giữ người: quyền hẹp của người dân
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép bất kỳ người nào cũng có quyền bắt người đang phạm tội quả tang, hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện hay bị đuổi bắt, và người đang bị truy nã. Người bắt phải giải ngay người bị bắt tới cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc chính quyền cấp xã gần nhất. Khi bắt, được tước vũ khí, hung khí của người bị bắt.
Ba chữ quan trọng ở đây là "quả tang", "ngay" và "giải". Không quả tang thì người dân không có quyền giữ người dựa trên nghi ngờ. Đã giữ được thì phải giải ngay, không được nhốt lại trong kho để hỏi cung, đòi tiền chuộc hay chờ chủ cửa hàng về xử lý. Và việc giữ chỉ để giải tới cơ quan có thẩm quyền, không phải để trừng phạt.
Ví dụ giả định: chủ một tiệm điện thoại ở Bắc Ninh thấy một thanh niên giật điện thoại trên quầy rồi chạy. Hàng xóm đuổi theo, giữ được người đó cách tiệm vài chục mét. Việc giữ là đúng. Nhưng nếu sau đó họ trói người đó lại, đánh cho "chừa", rồi để vài tiếng mới báo công an, thì chính họ đã có hành vi xâm phạm thân thể và có thể phải chịu trách nhiệm. Việc dùng sức khi bắt giữ cũng chỉ được ở mức cần thiết để khống chế, vượt quá có thể bị xử lý.
Can thiệp y tế: khi nào cần đồng ý, ai đồng ý
Trong y tế, quyền tự quyết về cơ thể gặp những ngoại lệ do hoàn cảnh: người bệnh còn nhỏ, mất ý thức, hoặc tình trạng cấp cứu. Bảng dưới gom các trường hợp thường gặp theo tinh thần của Bộ luật Dân sự 2015 và pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh; thủ tục chi tiết cần đối chiếu quy định hiện hành.
| Trường hợp | Ai đồng ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người trưởng thành, đủ năng lực | Chính người bệnh | Người thân không thể đồng ý thay khi người bệnh tỉnh táo và từ chối |
| Người chưa thành niên | Cha, mẹ hoặc người giám hộ | Ý kiến của trẻ nên được lắng nghe theo độ tuổi và mức trưởng thành |
| Người mất năng lực hành vi, không thể bày tỏ ý chí | Người đại diện theo pháp luật | Quyết định phải vì lợi ích của người bệnh |
| Cấp cứu, đe doạ tính mạng, không kịp hỏi ý kiến | Người có thẩm quyền của cơ sở y tế quyết định | Ngoại lệ chỉ dùng khi thật sự không kịp và có nguy cơ tính mạng |
| Thử nghiệm y học, dược học | Người được thử nghiệm | Hiến pháp 2013 yêu cầu rõ phải có sự đồng ý |
| Hiến mô, bộ phận cơ thể | Người hiến, tự nguyện | Không được mua bán; thủ tục theo luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người |
Một tình huống khó trong gia đình là người thân trưởng thành có dấu hiệu bệnh nhưng từ chối đi khám. Nguyên tắc không cho phép ép buộc bằng sức, nhưng gia đình vẫn có thể thuyết phục, nhờ nhân viên y tế cơ sở tư vấn. Các biện pháp bắt buộc chữa bệnh chỉ có trong những trường hợp đặc biệt do luật quy định và theo thủ tục riêng.
Thân thể trong gia đình và nơi đông người
Quyền bất khả xâm phạm về thân thể không chỉ đặt ra giữa người dân và cơ quan nhà nước. Những vi phạm phổ biến nhất lại xảy ra giữa những người quen biết nhau.
- Bạo lực gia đình: đánh vợ, chồng, con, cha mẹ già là xâm phạm thân thể, không phải "chuyện trong nhà". Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 có biện pháp bảo vệ người bị bạo lực như cấm tiếp xúc trong một thời gian.
- Trẻ em: Luật Trẻ em 2016 bảo vệ trẻ khỏi mọi hình thức bạo lực; "thương cho roi cho vọt" không phải căn cứ pháp lý.
- Đụng chạm không mong muốn: sờ mó, ôm, kéo người khác ở chỗ làm hay trên phương tiện công cộng là xâm phạm thân thể và có thể là quấy rối tình dục, được Bộ luật Lao động 2019 cấm ở nơi làm việc.
- Xăm, xỏ, cắt tóc ép buộc: những hành vi can thiệp lên cơ thể người khác khi họ không đồng ý, kể cả với mục đích "trừng phạt", đều vi phạm.
- Can ngăn xô xát: bạn được can, được tách hai bên ra, nhưng chỉ ở mức cần thiết để chấm dứt hành vi nguy hiểm.
Quyền này không phải lá chắn để chống lại yêu cầu hợp pháp
Quyền bất khả xâm phạm về thân thể bảo vệ bạn khỏi sự can thiệp trái pháp luật, không bảo vệ khỏi những biện pháp được luật cho phép và thực hiện đúng thủ tục. Khi cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp như giữ người trong trường hợp khẩn cấp, khám người theo lệnh, kiểm tra nồng độ cồn khi tham gia giao thông, người dân có nghĩa vụ chấp hành. Chống lại bằng sức có thể khiến bạn chịu thêm trách nhiệm.
Điều bạn có quyền làm là yêu cầu được biết người đang làm việc với mình là ai, căn cứ của biện pháp, được lập biên bản, được ghi ý kiến của mình vào biên bản, và sau đó khiếu nại nếu cho rằng biện pháp trái luật. Các quyền cụ thể của người bị giữ, bị bắt trong tố tụng hình sự là phần riêng, gắn với thủ tục tố tụng; ở đây chỉ cần nắm tinh thần: chấp hành trước, khiếu nại sau, và giữ lại đủ thông tin để khiếu nại.
Cũng cần phân biệt quyền về thân thể với cảm giác bị làm phiền. Bị đề nghị xuất trình giấy tờ, bị yêu cầu đứng chờ để kiểm tra theo đúng thủ tục, bị hỏi han trong lúc làm việc với cơ quan chức năng là những phiền toái có thể có căn cứ, chưa phải xâm phạm thân thể. Điều làm nên vi phạm là sự can thiệp lên cơ thể hoặc tự do đi lại mà không có căn cứ, vượt quá mức cần thiết hoặc do người không có thẩm quyền thực hiện. Giữ được ranh giới này, bạn sẽ biết lúc nào nên hợp tác và lúc nào nên ghi nhận để khiếu nại.
Với người thi hành, nguyên tắc này đòi hỏi mọi biện pháp tác động lên thân thể phải có căn cứ, đúng thẩm quyền, ở mức cần thiết. Đây là chỗ quyền của người dân và trách nhiệm của cơ quan gặp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bảo vệ siêu thị có được yêu cầu khám túi khách không?
Bảo vệ không có quyền khám người hay lục soát túi của khách. Siêu thị có thể yêu cầu khách gửi túi theo nội quy được thông báo, hoặc đề nghị khách tự nguyện mở túi. Khi có căn cứ cho thấy khách đang lấy đồ, cách đúng là giữ người trong trường hợp quả tang và báo công an xử lý.
Người dân bắt được kẻ trộm có được giữ lại để chờ chủ nhà về không?
Không nên. Luật cho phép giữ người phạm tội quả tang nhưng phải giải ngay tới cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc chính quyền cấp xã gần nhất. Giữ lâu, nhốt lại hay xử lý riêng có thể biến người bắt thành người vi phạm, nhất là khi kèm đánh đập.
Người nhà có được ký đồng ý phẫu thuật thay người bệnh đang tỉnh táo không?
Khi người bệnh trưởng thành, đủ năng lực và tỉnh táo, quyền đồng ý thuộc về chính họ. Người nhà có thể tham gia trao đổi, nhưng không quyết định thay. Người nhà đồng ý thay chỉ trong các trường hợp luật cho phép như người bệnh chưa thành niên hoặc không thể bày tỏ ý chí.
Cha mẹ đánh con để dạy dỗ có vi phạm quyền về thân thể không?
Luật Trẻ em 2016 và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 không coi đánh đập là phương pháp giáo dục. Tuỳ mức độ, hành vi đánh con có thể bị nhắc nhở, xử lý theo luật về bạo lực gia đình, hoặc nặng hơn nếu gây thương tích. Cha mẹ vẫn có quyền và nghĩa vụ giáo dục con bằng những cách khác.
Bị cơ quan chức năng giữ người mà không rõ lý do thì nên làm gì?
Bạn nên giữ bình tĩnh, hợp tác, hỏi rõ người làm việc là ai, căn cứ và biện pháp đang áp dụng, đề nghị lập biên bản và ghi ý kiến của mình vào biên bản. Sau đó, nếu cho rằng biện pháp trái luật, bạn có quyền khiếu nại theo thủ tục. Không nên chống đối bằng sức.
Người lao động có được từ chối khám sức khoẻ định kỳ do công ty tổ chức không?
Khám sức khoẻ định kỳ là nghĩa vụ của người sử dụng lao động đối với người lao động theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động, nhằm bảo vệ người lao động. Người lao động nên tham gia, nhưng các thủ thuật can thiệp sâu ngoài danh mục cần có sự đồng ý riêng, và kết quả là thông tin cần được giữ kín.