Công dân có quyền được biết thông tin do cơ quan nhà nước tạo ra, trừ những loại thông tin mà luật không cho tiếp cận hoặc chỉ cho tiếp cận khi có điều kiện. Quyền này được Hiến pháp 2013 ghi nhận và được cụ thể hoá trong Luật Tiếp cận thông tin 2016. Nguyên tắc đi kèm là: tiếp cận là mặc định, hạn chế là ngoại lệ và phải có căn cứ.
Trên thực tế, nhiều người không dùng đến quyền này vì không biết mình được hỏi gì, hỏi ai, hỏi bằng cách nào. Bài này giải thích phạm vi thông tin bạn có thể yêu cầu, hai cách tiếp cận, những giới hạn có lý do chính đáng, và cách viết một yêu cầu có trọng tâm. Chi tiết về mẫu phiếu, thời hạn trả lời và chi phí sao chụp, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Quyền này nằm trong logic nào
Quyền tiếp cận thông tin là mặt thông tin của nguyên tắc nhà nước pháp quyền. Nếu cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép, người dân cần biết cơ quan đang làm gì để kiểm tra điều đó. Không có thông tin, mọi quyền khác như khiếu nại, góp ý, giám sát đều khó thực hiện, vì bạn không biết căn cứ của quyết định ảnh hưởng tới mình.
Luật Tiếp cận thông tin 2016 đặt các nguyên tắc như: mọi công dân bình đẳng, không phân biệt đối xử trong việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin; thông tin được cung cấp phải chính xác, đầy đủ; việc cung cấp thông tin phải kịp thời, minh bạch, thuận lợi; việc hạn chế quyền tiếp cận thông tin phải do luật định. Đó là cùng một tinh thần với các nguyên tắc khác của site này: mặc định là quyền, ngoại lệ phải có căn cứ.
Cần lưu ý phạm vi: luật này nói về thông tin do cơ quan nhà nước tạo ra. Nó không phải công cụ để yêu cầu doanh nghiệp tư nhân hay cá nhân khác cung cấp thông tin. Với thông tin doanh nghiệp, có những quy định riêng như công bố thông tin, quyền của người tiêu dùng được cung cấp thông tin về hàng hoá, dịch vụ.
Bạn có thể yêu cầu những loại thông tin nào
Ngoài các trường hợp bị hạn chế, phạm vi thông tin có thể tiếp cận khá rộng. Ví dụ giả định về những thông tin người dân hay cần:
- Văn bản quy phạm pháp luật, văn bản của tỉnh, xã ảnh hưởng tới mình, như quy định về quản lý trật tự đô thị, hỗ trợ một nhóm đối tượng.
- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, dự án tại địa phương, ở phần được công khai theo luật chuyên ngành.
- Thủ tục hành chính, thành phần hồ sơ, phí và lệ phí của một thủ tục cụ thể.
- Thông tin về ngân sách địa phương ở phần phải công khai, các khoản thu, chi được công khai theo quy định.
- Kết quả giải quyết một vấn đề có ảnh hưởng chung, như phương án bồi thường, hỗ trợ của một dự án có liên quan tới gia đình bạn.
- Thông tin về chính bạn đang được cơ quan nhà nước lưu giữ, trong phạm vi luật cho phép.
Danh sách trên chỉ minh hoạ. Nguyên tắc là: nếu thông tin do cơ quan nhà nước tạo ra và không thuộc diện bị hạn chế, bạn có quyền yêu cầu, không cần chứng minh mình "có liên quan" trong đa số trường hợp, dù việc nêu rõ mục đích thường giúp cơ quan tìm đúng tài liệu nhanh hơn.
Hai cách tiếp cận: tự tra cứu và yêu cầu cung cấp
Tự tra cứu thông tin đã công khai. Luật yêu cầu cơ quan nhà nước chủ động công khai một số loại thông tin trên cổng thông tin điện tử, công báo, niêm yết tại trụ sở hoặc phương tiện thông tin đại chúng. Với loại này, bạn tự tìm và sử dụng, không cần làm phiếu yêu cầu.
Yêu cầu cung cấp thông tin. Với thông tin không được công khai sẵn, hoặc đã công khai nhưng bạn không tìm thấy, bạn có thể gửi yêu cầu tới cơ quan đang nắm thông tin. Yêu cầu có thể gửi trực tiếp, qua bưu chính, qua mạng điện tử hoặc hình thức khác theo quy định, thường bằng phiếu yêu cầu.
Ai cung cấp. Nguyên tắc chung: cơ quan tạo ra thông tin có trách nhiệm cung cấp. Uỷ ban nhân dân xã, phường cung cấp thông tin do mình tạo ra và thông tin mình nhận được để trực tiếp thực hiện chức năng, cho công dân trên địa bàn. Sau sắp xếp năm 2025, bạn nên kiểm cơ quan nào đang nắm hồ sơ nếu việc liên quan tới đơn vị cũ.
Chi phí. Theo tinh thần của luật, việc cung cấp thông tin không thu phí, lệ phí, trừ trường hợp luật khác quy định; người yêu cầu có thể phải trả chi phí thực tế cho việc in, sao, chụp, gửi thông tin. Mức cụ thể cần đối chiếu quy định hiện hành.
Khi nào thông tin bị hạn chế
Luật chia thông tin bị hạn chế thành hai nhóm. Bảng dưới tóm ở mức nguyên tắc; ranh giới cụ thể do văn bản và cơ quan có thẩm quyền xác định.
| Nhóm | Gồm gì | Có tiếp cận được không |
|---|---|---|
| Không được tiếp cận | Thông tin thuộc bí mật nhà nước; thông tin mà việc tiếp cận gây nguy hại tới lợi ích của Nhà nước, quốc phòng, an ninh, quan hệ quốc tế, trật tự xã hội, đạo đức xã hội, sức khoẻ cộng đồng, tính mạng, tài sản của người khác; thông tin thuộc bí mật công tác, tài liệu soạn thảo cho công việc nội bộ | Không, trừ khi thông tin đã được giải mật hoặc hết diện hạn chế |
| Tiếp cận có điều kiện | Thông tin liên quan tới bí mật kinh doanh; thông tin liên quan tới bí mật đời tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình | Được, khi có sự đồng ý của chủ thể liên quan theo quy định của luật |
| Không thuộc hai nhóm trên | Phần lớn thông tin hoạt động bình thường của cơ quan | Được tiếp cận, qua tự tra cứu hoặc yêu cầu |
Cơ quan từ chối cung cấp phải trả lời và nêu lý do. Một lời từ chối chung chung như "thông tin nội bộ" mà không chỉ ra căn cứ thì bạn có thể đề nghị làm rõ. Ngược lại, khi thông tin chạm vào đời tư của người khác, việc cơ quan không cung cấp là đang bảo vệ quyền của chính những người như bạn.
Viết một yêu cầu cung cấp thông tin có trọng tâm
Yêu cầu càng cụ thể, khả năng được trả lời đúng và nhanh càng cao. Một trình tự gợi ý, ví dụ giả định cho người muốn biết phương án hỗ trợ của một dự án mở rộng đường đi qua đất nhà mình:
- Tra trước xem thông tin đã được công khai chưa, ở cổng thông tin của tỉnh, xã hoặc niêm yết tại trụ sở.
- Xác định cơ quan đang nắm thông tin: cơ quan nào ra quyết định hoặc lập phương án.
- Ghi rõ thông tin cần: tên văn bản nếu biết, thời gian, địa bàn, nội dung. Tránh câu kiểu "cung cấp mọi tài liệu về dự án".
- Nêu hình thức muốn nhận: xem tại chỗ, bản sao giấy, bản điện tử.
- Ghi đủ thông tin người yêu cầu theo mẫu phiếu và giữ bằng chứng đã gửi.
- Theo dõi thời hạn trả lời; nếu bị từ chối, đọc lý do và cân nhắc đề nghị làm rõ, khiếu nại hoặc khởi kiện theo quy định.
Yêu cầu tập trung vào thông tin, không chứa lời buộc tội, thường được xử lý thuận lợi hơn. Nếu bạn vừa muốn biết thông tin vừa muốn phản đối một quyết định, nên tách thành hai văn bản để mỗi việc đi đúng kênh của nó.
Ba tình huống đời thường dùng đến quyền này
Chủ hộ kinh doanh muốn biết quy định mới về giờ hoạt động. Ví dụ giả định: một quán ăn ở Khánh Hoà nghe nói phường sắp áp dụng quy định mới về sử dụng vỉa hè. Thay vì dựa vào tin đồn, chủ quán tra cổng thông tin của tỉnh, của phường; không thấy thì gửi yêu cầu cung cấp văn bản đang áp dụng. Có văn bản trong tay, chủ quán biết chính xác phần nào bắt buộc, phần nào chỉ là khuyến nghị.
Gia đình có đất nằm gần một dự án. Ví dụ giả định: một gia đình ở Đồng Nai thấy có cắm mốc gần đất nhà mình. Họ yêu cầu cung cấp thông tin về quy hoạch và phạm vi dự án ở phần được công khai, để biết đất nhà có nằm trong ranh giới không, trước khi quyết định sửa nhà hay chờ thêm. Thông tin đúng giúp họ tránh chi tiền sửa chữa rồi phải tháo dỡ.
Người lao động muốn hiểu một chính sách hỗ trợ. Ví dụ giả định: một người lao động nghe về chính sách hỗ trợ đào tạo nghề nhưng không rõ điều kiện. Họ yêu cầu cơ quan đang thực hiện chính sách cung cấp văn bản quy định đối tượng, điều kiện, hồ sơ. Từ đó họ tự đánh giá mình có thuộc diện không, thay vì nộp hồ sơ theo lời truyền miệng.
Điểm chung. Cả ba tình huống đều bắt đầu từ một nhu cầu cụ thể, đi tìm nguồn chính thức trước, rồi mới hành động. Quyền tiếp cận thông tin phát huy giá trị nhất khi nó thay thế tin đồn bằng văn bản gốc, giúp người dân ra quyết định trên căn cứ thật.
Những giới hạn hợp lý và cách dùng quyền cho đúng
Quyền tiếp cận thông tin không phải quyền yêu cầu cơ quan làm công việc nghiên cứu thay mình. Cơ quan cung cấp thông tin đang có, không có nghĩa vụ tổng hợp, phân tích hay tạo ra tài liệu mới chỉ để trả lời một yêu cầu. Nếu bạn cần một bản phân tích, hãy yêu cầu các tài liệu gốc rồi tự đọc hoặc nhờ người có chuyên môn.
Luật cũng dự liệu những yêu cầu không được giải quyết, chẳng hạn yêu cầu không rõ ràng, lặp lại thông tin đã được cung cấp, hoặc thông tin đã được công khai và cơ quan đã hướng dẫn cách tra cứu. Đây không phải cách né tránh mà là giới hạn để cơ quan còn thời gian làm việc khác.
Thông tin bạn nhận được phải được sử dụng đúng mục đích, không xâm phạm quyền và lợi ích của người khác. Ví dụ giả định: bạn nhận được danh sách hộ được hỗ trợ của một dự án đã công khai; dùng nó để kiểm tra quyền lợi của mình là chính đáng, còn đăng tải thông tin cá nhân của hàng xóm kèm lời bình phẩm lên mạng xã hội thì có thể xâm phạm quyền của họ.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được yêu cầu cung cấp thông tin không?
Luật Tiếp cận thông tin 2016 hướng tới công dân Việt Nam. Người nước ngoài cư trú tại Việt Nam được yêu cầu cung cấp thông tin liên quan trực tiếp tới quyền, nghĩa vụ của mình theo phạm vi luật quy định. Trường hợp cụ thể nên đối chiếu quy định hiện hành.
Có phải nêu lý do khi yêu cầu cung cấp thông tin không?
Với nhiều loại thông tin, bạn không cần chứng minh lý do. Tuy nhiên, phiếu yêu cầu có thể có phần mục đích sử dụng, và việc nêu rõ mục đích giúp cơ quan xác định đúng tài liệu. Với thông tin tiếp cận có điều kiện, lý do và sự đồng ý của chủ thể liên quan là điều kiện cần.
Cơ quan không trả lời yêu cầu thì làm gì?
Trước hết kiểm lại việc gửi đã đúng cơ quan, đúng kênh và còn trong thời hạn trả lời chưa. Nếu đã quá hạn mà không có phản hồi, bạn có thể gửi đề nghị nhắc lại, phản ánh tới cơ quan cấp trên, hoặc khiếu nại theo quy định. Giữ bằng chứng đã gửi là điều kiện để làm các bước sau.
Có thể xin thông tin về hồ sơ của một người khác không?
Thông tin liên quan tới đời tư, bí mật cá nhân của người khác chỉ được tiếp cận khi có sự đồng ý của người đó, trừ trường hợp luật khác quy định. Nếu bạn cần thông tin này cho một tranh chấp, thường phải thông qua toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền trong thủ tục giải quyết.
Quyền tiếp cận thông tin có áp dụng với toà án, viện kiểm sát không?
Luật Tiếp cận thông tin áp dụng với các cơ quan nhà nước theo phạm vi luật xác định. Riêng thông tin trong hồ sơ vụ án, quyền tiếp cận chủ yếu do luật tố tụng quy định cho đương sự và người tham gia tố tụng, không theo thủ tục yêu cầu thông tin chung.
Thông tin đăng trên cổng điện tử của cơ quan có giá trị như bản giấy không?
Thông tin công khai trên cổng chính thức của cơ quan là nguồn đáng tin để tra cứu. Khi cần dùng làm chứng cứ hoặc nộp kèm hồ sơ, bạn nên kiểm xem yêu cầu bản sao có xác nhận hay bản gốc, vì giá trị pháp lý phụ thuộc mục đích sử dụng và quy định của thủ tục.