Tự do kinh doanh nghĩa là mọi người được kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm; điều kiện kinh doanh chỉ được đặt ra ở những văn bản có thẩm quyền và vì lý do được luật thừa nhận. Hiến pháp 2013 ghi nhận quyền này, Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Đầu tư 2020 cụ thể hoá bằng hai danh mục: ngành nghề cấm đầu tư kinh doanh và ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Ngoài hai danh mục đó, bạn được kinh doanh mà không cần xin giấy phép riêng cho ngành nghề.
Nguyên tắc này là ví dụ rõ nhất của cặp "người dân được làm điều luật không cấm, cơ quan chỉ làm điều luật cho phép" trong đời sống kinh tế. Bài này giải thích ba vùng ngành nghề, ai được đặt điều kiện, những giới hạn vẫn còn với ngành nghề tự do, và cách một hộ kinh doanh nhỏ tự rà xem mình đang ở vùng nào. Danh mục cụ thể thay đổi theo thời gian, nên bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Ba vùng ngành nghề trong luật
Vùng cấm. Luật Đầu tư 2020 liệt kê một số ngành nghề bị cấm đầu tư kinh doanh, thường gắn với các mặt hàng hoặc hoạt động gây nguy hại nghiêm trọng cho con người, xã hội, môi trường. Danh mục này ngắn và được ghi trực tiếp trong luật, nên không cơ quan nào được tự mở rộng.
Vùng có điều kiện. Luật Đầu tư 2020 có phụ lục danh mục ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, với vài trăm ngành nghề, chẳng hạn kinh doanh dịch vụ lưu trú, dịch vụ bảo vệ, kinh doanh xăng dầu, dịch vụ giáo dục, khám bệnh, chữa bệnh. Bên cạnh đó, những hoạt động như sản xuất, kinh doanh thực phẩm còn phải đáp ứng điều kiện theo luật chuyên ngành, ở đây là Luật An toàn thực phẩm 2010. Kinh doanh ngành nghề trong danh mục này phải đáp ứng điều kiện cụ thể, có thể là giấy phép, giấy chứng nhận đủ điều kiện, chứng chỉ hành nghề, hoặc yêu cầu khác.
Vùng tự do. Mọi ngành nghề còn lại. Bạn vẫn phải đăng ký kinh doanh theo hình thức phù hợp, như đăng ký hộ kinh doanh hoặc thành lập doanh nghiệp, trừ những trường hợp luật cho phép không phải đăng ký. Nhưng bạn không phải xin thêm một giấy phép chuyên ngành nào cho bản thân ngành nghề đó.
Ví dụ giả định: một người mở tiệm sửa xe đạp, một xưởng may gia công, một cửa hàng bán văn phòng phẩm thường ở vùng tự do về ngành nghề. Một quán cà phê, quán ăn thì chạm vào điều kiện an toàn thực phẩm; một nhà nghỉ chạm vào điều kiện lưu trú và an ninh trật tự.
Ai được đặt điều kiện kinh doanh
Chỉ văn bản ở tầm luật và nghị định. Luật Đầu tư 2020 quy định điều kiện đầu tư kinh doanh được quy định tại luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị định và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Đây là cách luật "khoá" thẩm quyền đặt điều kiện ở tầm cao.
Bộ, địa phương không được tự đặt thêm. Cũng theo luật này, bộ, cơ quan ngang bộ, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân các cấp và cơ quan, tổ chức khác không được ban hành quy định về điều kiện đầu tư kinh doanh. Họ có thể hướng dẫn thực hiện, ban hành quy chuẩn kỹ thuật trong phạm vi được giao, nhưng không tự tạo ra điều kiện mới.
Điều kiện phải có lý do chính đáng. Điều kiện chỉ được đặt vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khoẻ cộng đồng. Một điều kiện chỉ để hạn chế cạnh tranh hay cho thuận tiện quản lý thì không phù hợp tinh thần luật.
Điều kiện phải công khai. Điều kiện đầu tư kinh doanh phải được công bố để người kinh doanh tra cứu được. Điều kiện không công bố thì người dân khó tuân thủ và cơ quan khó viện dẫn để xử lý.
"Giấy phép con" nhìn theo nguyên tắc
Người kinh doanh hay dùng từ "giấy phép con" để chỉ những giấy tờ phải xin sau khi đã đăng ký kinh doanh. Nhìn theo nguyên tắc, mỗi giấy phép con chỉ hợp lệ khi trả lời được ba câu:
- Ngành nghề của bạn có nằm trong danh mục có điều kiện không? Nếu không, việc đòi giấy phép chuyên ngành cho ngành nghề đó thiếu căn cứ.
- Điều kiện được đặt ở văn bản nào? Nếu chỉ là một thông báo, công văn hay văn bản của địa phương tự đặt thêm, đó là dấu hiệu vượt thẩm quyền đặt điều kiện.
- Điều kiện đó gắn với ngành nghề hay với hoạt động cụ thể? Có những nghĩa vụ không gắn với ngành nghề mà với hoạt động: xây dựng, phòng cháy, môi trường, quảng cáo ngoài trời. Đây không phải điều kiện kinh doanh của ngành nghề, nhưng vẫn phải tuân thủ.
Câu hỏi thứ ba hay bị bỏ sót. Ví dụ giả định: một xưởng may thuộc vùng tự do về ngành nghề, nhưng nhà xưởng vẫn phải đáp ứng yêu cầu phòng cháy, chữa cháy và môi trường nếu thuộc diện. Đó không phải giấy phép con cho ngành may, mà là nghĩa vụ đi kèm hoạt động sản xuất, có căn cứ trong luật chuyên ngành.
Tự do kinh doanh vẫn có giới hạn nào
Ngay cả ở vùng tự do, người kinh doanh vẫn phải tôn trọng quyền của người khác và lợi ích chung. Bán hàng hợp pháp nhưng lấn chiếm vỉa hè, xả thải ra cống chung, mở nhạc quảng cáo ồn quá mức đều có thể bị xử lý, không phải vì ngành nghề bị cấm mà vì cách làm vi phạm quy định khác.
Người kinh doanh cũng phải tôn trọng quyền của người tiêu dùng và người lao động. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Bộ luật Lao động 2019 đặt những nghĩa vụ áp dụng cho mọi ngành nghề, như cung cấp thông tin trung thực về hàng hoá, dịch vụ, giao kết hợp đồng lao động khi thuê người làm. Tự do chọn ngành nghề không bao gồm tự do bỏ qua những nghĩa vụ đó.
Cuối cùng là nghĩa vụ thuế. Kinh doanh ở vùng tự do vẫn phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo luật thuế. Chi tiết thuế với hộ kinh doanh có nhiều thay đổi gần đây, bạn nên đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý.
Tự rà một mô hình kinh doanh nhỏ
Bảng dưới là khung rà soát cho một hộ kinh doanh nhỏ. Mỗi dòng là một câu hỏi, không phải một thủ tục.
| Câu hỏi | Tra ở đâu | Nếu "có" thì sao |
|---|---|---|
| Ngành nghề có thuộc danh mục cấm không? | Luật Đầu tư 2020, danh mục ngành nghề cấm | Không được kinh doanh |
| Ngành nghề có thuộc danh mục có điều kiện không? | Phụ lục danh mục ngành nghề có điều kiện; cổng thông tin về điều kiện kinh doanh | Tìm văn bản quy định điều kiện, chuẩn bị đáp ứng trước khi hoạt động |
| Hoạt động có đụng tới xây dựng, phòng cháy, môi trường không? | Luật chuyên ngành tương ứng; hỏi cơ quan quản lý | Thực hiện nghĩa vụ theo luật chuyên ngành |
| Có thuê người làm không? | Bộ luật Lao động 2019 | Giao kết hợp đồng, thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm theo quy định |
| Có bán cho người tiêu dùng không? | Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 | Thông tin trung thực, xử lý khiếu nại, bảo hành nếu có cam kết |
Nếu cả năm câu đều "không" trừ việc đăng ký kinh doanh và thuế, mô hình của bạn đang ở vùng tự do khá rộng. Nếu có câu "có", đó là chỗ cần đầu tư thời gian tìm hiểu trước khi khai trương.
Vì sao luật phải khoá thẩm quyền đặt điều kiện
Trước đây, điều kiện kinh doanh từng nằm rải rác ở nhiều tầng văn bản, kể cả thông tư của bộ và văn bản của địa phương. Người kinh doanh khó biết hết mình phải đáp ứng những gì, và cùng một ngành nghề có thể gặp yêu cầu khác nhau ở hai nơi. Từ Luật Đầu tư 2014 và tiếp tục ở Luật Đầu tư 2020, luật thu hẹp thẩm quyền đặt điều kiện về tầm luật và nghị định, đồng thời yêu cầu điều kiện phải được công bố.
Logic của việc khoá thẩm quyền rất gần với nguyên tắc cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép. Điều kiện kinh doanh là một sự hạn chế quyền tự do kinh doanh mà Hiến pháp ghi nhận. Hạn chế quyền thì phải ở tầm văn bản đủ cao, qua quy trình xây dựng có lấy ý kiến, có đánh giá tác động, chứ không thể do một cơ quan cấp dưới đặt ra vì thuận tiện quản lý.
Với người kinh doanh, điều này mang lại một công cụ rất cụ thể: khi gặp một điều kiện lạ, bạn có thể hỏi điều kiện đó nằm ở luật hay nghị định nào. Nếu câu trả lời chỉ là một văn bản hướng dẫn, công văn hay thông báo của địa phương, đó là chỗ cần làm rõ. Ngược lại, nếu điều kiện có trong nghị định, việc của bạn là đáp ứng nó, dù thấy phiền, rồi góp ý qua kênh lấy ý kiến khi văn bản được sửa đổi.
Khi bị yêu cầu một loại giấy không rõ căn cứ
Ví dụ giả định: một cửa hàng bán đồ thủ công mỹ nghệ, ngành nghề không thuộc danh mục có điều kiện, được yêu cầu xuất trình một loại "giấy chứng nhận đủ điều kiện" khi bị kiểm tra. Người chủ nên hỏi lịch sự loại giấy này được quy định ở văn bản nào, áp dụng cho ngành nghề nào. Nếu đoàn kiểm tra chỉ ra được căn cứ, chủ cửa hàng nên ghi lại để thực hiện; nếu không, có thể đề nghị ghi ý kiến của mình vào biên bản làm việc.
Điều quan trọng là phân biệt nghĩa vụ thật với yêu cầu không có căn cứ, và dùng các kênh chính thức để làm rõ: hỏi cơ quan quản lý ngành, đề nghị trả lời bằng văn bản, phản ánh, kiến nghị, hoặc khiếu nại khi đã có quyết định xử lý. Tự do kinh doanh được bảo vệ tốt nhất khi người kinh doanh nắm được hồ sơ của mình và ứng xử đúng mực, không phải khi tranh cãi tại chỗ.
Ngược lại, khi đúng là ngành nghề có điều kiện mà mình chưa đáp ứng, cách đúng là bổ sung điều kiện, tạm dừng phần hoạt động thuộc diện điều kiện nếu cần, chứ không phải viện dẫn "tự do kinh doanh" để tiếp tục.
Câu hỏi thường gặp
Ngành nghề không có trong danh mục có điều kiện thì có cần xin phép không?
Không cần giấy phép chuyên ngành cho bản thân ngành nghề đó. Bạn vẫn phải đăng ký kinh doanh theo hình thức phù hợp nếu thuộc diện phải đăng ký, và vẫn phải tuân thủ các nghĩa vụ chung như thuế, lao động, phòng cháy, môi trường nếu hoạt động của bạn thuộc diện.
Uỷ ban nhân dân tỉnh có được quy định điều kiện kinh doanh riêng không?
Theo Luật Đầu tư 2020, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân các cấp không được ban hành quy định về điều kiện đầu tư kinh doanh. Địa phương vẫn có thẩm quyền quản lý những việc khác như quy hoạch, trật tự đô thị, giờ hoạt động ở một số khu vực theo luật giao, và những quy định đó vẫn phải tuân thủ.
Danh mục ngành nghề có điều kiện có thay đổi không?
Có. Danh mục được sửa đổi khi luật sửa đổi, và điều kiện cụ thể của từng ngành có thể thay đổi theo nghị định mới. Người kinh doanh nên định kỳ rà lại, nhất là khi mở rộng sang dịch vụ mới hoặc khi nghe tin ngành mình có quy định mới.
Kinh doanh online có được tự do như kinh doanh truyền thống không?
Nguyên tắc như nhau: ngành nghề không cấm thì được kinh doanh, ngành nghề có điều kiện thì phải đáp ứng điều kiện, dù bán qua mạng hay tại cửa hàng. Ngoài ra, hoạt động thương mại điện tử có thêm một số nghĩa vụ về thông tin người bán và giao dịch, cần đối chiếu quy định hiện hành.
Đăng ký mã ngành rộng hơn việc thực tế làm có sao không?
Đăng ký ngành nghề rộng thường không vi phạm, nhưng nếu đăng ký ngành có điều kiện thì khi thực tế hoạt động ngành đó phải đáp ứng điều kiện. Nên đăng ký sát với việc định làm để dễ quản lý nghĩa vụ và tránh hiểu nhầm khi làm việc với cơ quan quản lý.
Tự do kinh doanh có cho phép bán hàng rong không?
Bán hàng rong là hình thức kinh doanh nhỏ, không bị cấm chung. Tuy nhiên, việc sử dụng vỉa hè, lòng đường, địa điểm công cộng chịu quy định quản lý trật tự đô thị của địa phương. Vì vậy được bán hàng không đồng nghĩa với được bán ở bất cứ đâu.