Khi người thi hành công vụ gây thiệt hại cho bạn bằng hành vi trái pháp luật trong khi thực hiện nhiệm vụ, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường; người thi hành công vụ có lỗi sau đó phải hoàn trả cho ngân sách theo quy định. Hiến pháp 2013 ghi nhận quyền của người bị thiệt hại được bồi thường về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự trong những trường hợp do luật định, và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 cụ thể hoá quyền đó.
Đây là mắt xích cuối của chuỗi nguyên tắc "cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép": nếu làm sai và gây thiệt hại, Nhà nước phải chịu trách nhiệm. Bài này giải thích nguyên tắc ở mức nền, những điều kiện để có thể yêu cầu bồi thường, các loại thiệt hại thường được xem xét, và những giới hạn cần biết. Thời hiệu, hồ sơ và thủ tục cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Vì sao Nhà nước đứng ra bồi thường thay cán bộ
Người thi hành công vụ không làm việc cho riêng mình; họ thực hiện quyền lực công nhân danh Nhà nước. Khi việc thực hiện đó trái luật và gây thiệt hại, việc để người bị thiệt hại tự đi đòi từng cán bộ vừa bất công vừa không hiệu quả: khả năng tài chính của một người có hạn, và người dân khó xác định ai là người chịu trách nhiệm trong một chuỗi quyết định.
Vì vậy luật chọn cách để Nhà nước đứng ra bồi thường trước, thông qua cơ quan quản lý người thi hành công vụ đã gây thiệt hại. Người bị thiệt hại có một đầu mối rõ ràng, và khoản bồi thường được bảo đảm bằng ngân sách. Sau đó, người thi hành công vụ có lỗi phải hoàn trả một phần hoặc toàn bộ khoản Nhà nước đã chi, theo mức độ lỗi và quy định của luật.
Cách thiết kế này giữ được hai mục tiêu cùng lúc: người dân được đền bù kịp thời, và người làm sai vẫn phải chịu trách nhiệm cá nhân. Nó cũng tách bạch hai câu hỏi thường bị gộp: người dân có được bồi thường không, và cán bộ phải chịu trách nhiệm đến đâu. Câu thứ nhất là việc giữa bạn và Nhà nước; câu thứ hai là việc nội bộ giữa Nhà nước và người thi hành công vụ.
Bồi thường nhà nước khác bồi thường dân sự thông thường ở đâu
Cả hai đều dựa trên ý tưởng gây thiệt hại thì phải đền, nhưng khác nhau về người gây thiệt hại, người trả và cách đi. Phân biệt đúng giúp bạn chọn đúng đường ngay từ đầu.
| Tiêu chí | Bồi thường dân sự thông thường | Bồi thường của Nhà nước |
|---|---|---|
| Người gây thiệt hại | Cá nhân, tổ chức bất kỳ | Người thi hành công vụ khi thực hiện nhiệm vụ |
| Người trả tiền | Chính người gây thiệt hại hoặc người chịu trách nhiệm thay theo luật dân sự | Nhà nước, qua cơ quan giải quyết bồi thường; người có lỗi hoàn trả sau |
| Luật áp dụng chủ yếu | Bộ luật Dân sự 2015 | Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 |
| Điều kiện then chốt | Có thiệt hại, hành vi gây thiệt hại, quan hệ nhân quả, lỗi theo quy định | Như bên cạnh, cộng thêm hành vi trái luật trong công vụ được xác định theo luật |
| Cách giải quyết thường gặp | Thương lượng, hoà giải, khởi kiện dân sự | Thương lượng tại cơ quan giải quyết bồi thường, khởi kiện khi không đồng ý |
Ví dụ giả định: xe của bạn bị một người đi đường va quệt là chuyện dân sự giữa hai người. Nhưng xe bị tạm giữ trái luật trong một vụ kiểm tra rồi hư hỏng khi đang bị giữ là chuyện thuộc phạm vi bồi thường của Nhà nước, nếu đáp ứng các điều kiện. Cùng là chiếc xe hỏng, nhưng hai con đường hoàn toàn khác nhau.
Những điều kiện để có thể yêu cầu bồi thường
Có hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ. Hành vi phải xảy ra trong khi thực hiện nhiệm vụ thuộc phạm vi luật điều chỉnh, như quản lý hành chính, tố tụng, thi hành án. Việc cán bộ gây thiệt hại trong đời sống riêng, không gắn với công vụ, đi theo trách nhiệm dân sự thông thường.
Hành vi trái luật đã được xác định bằng văn bản. Luật năm 2017 nhìn chung yêu cầu có văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường, chẳng hạn quyết định giải quyết khiếu nại, bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật. Cũng có trường hợp yêu cầu bồi thường được giải quyết cùng trong vụ án hành chính. Danh mục văn bản cụ thể cần đối chiếu luật hiện hành.
Có thiệt hại thực tế. Thiệt hại phải có thật và xác định được, như tài sản bị hư hỏng, thu nhập bị mất. Thiệt hại giả định hay lợi ích kỳ vọng không chắc chắn thường không được tính.
Có mối quan hệ nhân quả. Thiệt hại phải là hệ quả của hành vi trái pháp luật đó, không phải do nguyên nhân khác. Ví dụ giả định: cửa hàng bị đình chỉ trái luật một tháng; doanh thu giảm trong tháng đó có quan hệ với quyết định, còn doanh thu giảm do thời tiết, do mùa vụ thì không.
Các nhóm thiệt hại thường được xem xét
Luật năm 2017 liệt kê các loại thiệt hại được bồi thường. Bảng dưới gom ở mức nguyên tắc; cách xác định từng khoản, giấy tờ chứng minh và mức tính cần đối chiếu quy định hiện hành.
| Nhóm thiệt hại | Ví dụ giả định | Thường cần chứng minh bằng |
|---|---|---|
| Tài sản bị xâm phạm | Hàng hoá bị tạm giữ trái luật và hư hỏng trong thời gian giữ | Biên bản tạm giữ, biên bản trả lại, hoá đơn, định giá |
| Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm | Cơ sở kinh doanh bị đình chỉ trái luật nên không có doanh thu | Sổ sách, chứng từ thuế, hợp đồng, số liệu các kỳ trước |
| Thiệt hại về sức khoẻ | Chi phí điều trị do hành vi trái luật trong công vụ | Hồ sơ bệnh án, hoá đơn khám chữa bệnh |
| Thiệt hại về tinh thần | Bị tạm giữ, tạm giam rồi được xác định không có hành vi vi phạm | Văn bản xác định oan sai; mức tính theo luật |
| Chi phí hợp lý khác | Chi phí thuê, bảo quản tài sản, chi phí đi lại để giải quyết | Hoá đơn, chứng từ |
Điểm chung của mọi nhóm: chứng từ quyết định số tiền được tính. Người bị thiệt hại nên bắt đầu giữ giấy tờ ngay từ khi sự việc xảy ra, chứ không chờ đến khi có văn bản xác định hành vi trái luật.
Trình tự ở mức nguyên tắc
Thủ tục chi tiết do luật và văn bản hướng dẫn quy định. Ở mức khung, việc yêu cầu bồi thường thường đi qua các bước sau:
- Có văn bản xác định hành vi trái pháp luật, thường là kết quả của khiếu nại, khởi kiện, hoặc văn bản của cơ quan có thẩm quyền.
- Xác định cơ quan giải quyết bồi thường, thường là cơ quan quản lý người thi hành công vụ đã gây thiệt hại.
- Lập văn bản yêu cầu bồi thường, kèm văn bản làm căn cứ và tài liệu chứng minh thiệt hại.
- Cơ quan thụ lý, xác minh thiệt hại và tiến hành thương lượng với người bị thiệt hại.
- Cơ quan ra quyết định giải quyết bồi thường dựa trên kết quả thương lượng.
- Nếu không đồng ý với quyết định hoặc thương lượng không thành, người bị thiệt hại có thể khởi kiện ra toà án theo quy định.
Ngoài bồi thường bằng tiền, luật còn quy định việc phục hồi danh dự trong một số trường hợp, như xin lỗi, cải chính công khai. Đây là phần nhiều người không biết để yêu cầu.
Trong bước thương lượng, người bị thiệt hại nên chuẩn bị bảng kê từng khoản thiệt hại kèm chứng từ tương ứng, cách tính đã dùng, và những khoản mình sẵn sàng điều chỉnh nếu cơ quan đưa ra căn cứ hợp lý. Một bảng kê rõ ràng giúp buổi thương lượng đi vào số liệu thay vì tranh luận chung chung.
Lỗi của chính người bị thiệt hại và những giới hạn khác
Nguyên tắc bồi thường của Nhà nước không loại trừ nguyên tắc chung về lỗi. Nếu chính người bị thiệt hại cũng có lỗi góp phần gây ra thiệt hại, mức bồi thường có thể được giảm tương ứng. Ví dụ giả định: một cơ sở bị đình chỉ trái luật, nhưng trong thời gian đó chủ cơ sở cũng không đáp ứng một điều kiện khác mà lẽ ra vẫn phải tạm dừng; phần thiệt hại do lý do thứ hai không thuộc trách nhiệm của Nhà nước.
Người bị thiệt hại cũng có nghĩa vụ hạn chế thiệt hại trong khả năng của mình. Để mặc tài sản hư hỏng thêm khi có thể bảo quản, hoặc không nhận lại tài sản khi đã được thông báo trả, có thể làm giảm phần được bồi thường.
Cuối cùng, quyền yêu cầu có thời hiệu. Để quá thời hạn luật định mà không yêu cầu, bạn có thể mất quyền dù thiệt hại là có thật. Vì vậy ngay khi nhận được văn bản xác định hành vi trái luật, nên kiểm thời hiệu và chuẩn bị hồ sơ.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Yêu cầu bồi thường nhà nước là việc có nhiều điểm kỹ thuật: xác định đúng văn bản làm căn cứ, đúng cơ quan giải quyết, cách tính từng khoản thiệt hại, cách chuẩn bị cho buổi thương lượng. Với thiệt hại nhỏ, rõ ràng, nhiều người tự làm được nếu giữ đủ giấy tờ.
Với vụ việc có thiệt hại lớn, có yếu tố tố tụng hình sự như bị tạm giữ, tạm giam, hoặc khi cơ quan giải quyết và bạn khác nhau nhiều về cách tính, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một người làm nghề luật để được xem hồ sơ cụ thể. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh.
Dù tự làm hay nhờ người, hãy giữ thái độ của một bên trong thương lượng: trình bày bằng chứng, nghe cách tính của cơ quan, chỉ ra chỗ khác nhau. Mục tiêu là được đền bù đúng, không phải chứng minh cá nhân cán bộ nào đó là người xấu; phần trách nhiệm cá nhân đã có cơ chế riêng của nó.
Câu hỏi thường gặp
Có thể kiện thẳng cán bộ gây thiệt hại thay vì yêu cầu Nhà nước bồi thường không?
Với thiệt hại do hành vi trái luật trong khi thi hành công vụ thuộc phạm vi luật, cơ chế được thiết kế để người bị thiệt hại yêu cầu Nhà nước bồi thường qua cơ quan giải quyết bồi thường. Trách nhiệm hoàn trả của cán bộ là việc giữa Nhà nước và người đó.
Chưa có văn bản xác định hành vi trái luật thì làm gì trước?
Thông thường cần đi qua khiếu nại, khởi kiện hoặc thủ tục khác để có văn bản đó. Trong vụ án hành chính, người khởi kiện có thể yêu cầu bồi thường cùng lúc theo quy định. Việc chọn đường nào nên cân nhắc theo vụ việc cụ thể.
Thiệt hại về tinh thần có được bồi thường không?
Có, trong những trường hợp luật quy định, như bị tạm giữ, tạm giam, bị xử lý hình sự oan, hoặc một số trường hợp trong quản lý hành chính. Mức bồi thường thiệt hại tinh thần được tính theo cách luật quy định, không do hai bên tự đặt.
Đã nhận bồi thường rồi có được yêu cầu thêm không?
Khi quyết định giải quyết bồi thường đã có hiệu lực và bạn đã nhận, việc yêu cầu thêm thường chỉ đặt ra khi có thiệt hại mới phát sinh chưa được tính, hoặc theo thủ tục luật cho phép. Nên rà kỹ mọi khoản trước khi đồng ý kết quả thương lượng.
Doanh nghiệp có được yêu cầu Nhà nước bồi thường không?
Có. Người bị thiệt hại theo luật gồm cả cá nhân và tổ chức. Doanh nghiệp bị thiệt hại do quyết định, hành vi trái luật của người thi hành công vụ, như đình chỉ hoạt động, tạm giữ hàng hoá trái luật, có thể yêu cầu bồi thường nếu đáp ứng các điều kiện.