Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận nói rằng mỗi người được tự mình quyết định có ký hay không, ký với ai, ký nội dung gì và theo hình thức nào, miễn là không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội; đã cam kết hợp pháp thì phải thực hiện, và người khác phải tôn trọng cam kết đó. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc này ngay trong nhóm nguyên tắc cơ bản ở phần đầu bộ luật, cạnh bình đẳng, thiện chí – trung thực và tự chịu trách nhiệm.
Nghe thì hiển nhiên, nhưng chính nguyên tắc này quyết định rất nhiều chuyện đời thường: vì sao hai người bán – mua tự chốt giá được mà không cần ai duyệt, vì sao một điều khoản lạ trong hợp đồng thuê nhà vẫn có giá trị, và vì sao có những điều khoản dù cả hai đã ký vẫn bị gạt bỏ. Phần dưới đi lần lượt từng mảnh của nguyên tắc, kèm tình huống giả định để bạn thấy luật nghĩ thế nào.
Bốn quyền tự do nằm trong một nguyên tắc
Tự do quyết định có giao kết hay không. Không ai bị buộc phải ký hợp đồng với người mình không muốn, trừ một số ít trường hợp luật bắt buộc (ví dụ các loại bảo hiểm bắt buộc mà luật chuyên ngành quy định). Một chủ nhà có quyền không cho thuê, một người bán có quyền giữ hàng lại. Giới hạn của quyền từ chối nằm ở chỗ khác: không được từ chối vì lý do phân biệt đối xử mà luật cấm, chuyện đó thuộc nguyên tắc bình đẳng.
Tự do chọn người cùng giao kết. Bạn được chọn bán cho người trả giá thấp hơn nhưng bạn tin tưởng hơn, được chọn thợ quen thay vì thợ rẻ nhất. Luật không đòi lý do cho lựa chọn này, vì nó thuộc phạm vi tự quyết của mỗi người.
Tự do quyết định nội dung. Giá, thời hạn, cách giao nhận, cách thanh toán, phạt khi trễ hẹn, bên nào chịu chi phí vận chuyển — phần lớn những điều này do các bên tự đặt. Nhiều điều luật trong Bộ luật Dân sự 2015 chỉ là phương án dự phòng, chỉ dùng tới khi các bên không thoả thuận gì.
Tự do chọn hình thức. Thoả thuận có thể bằng lời nói, bằng tin nhắn, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể, trừ khi luật bắt buộc một hình thức nhất định, chẳng hạn nhiều giao dịch nhà đất phải công chứng hoặc chứng thực. Khi luật không đòi hình thức, một cái gật đầu trước mặt người làm chứng vẫn là hợp đồng; khó là ở chỗ chứng minh, không phải ở hiệu lực.
Vì sao luật đặt ý chí các bên lên trước
Lý do đầu tiên rất thực tế: Nhà nước không thể biết giá hợp lý của một con heo ở chợ quê, của một ca dạy kèm hay của một lô hàng gỗ. Người trong cuộc biết rõ nhu cầu, rủi ro và khả năng của mình hơn bất kỳ cơ quan nào. Để họ tự thương lượng thì giao dịch diễn ra nhanh, chi phí thấp, và mỗi bên tự cân nhắc được thiệt hơn.
Lý do thứ hai là sự tôn trọng con người. Coi một người trưởng thành là có năng lực tự quyết thì cũng phải để họ tự chịu kết quả của quyết định ấy. Vì vậy nguyên tắc tự do thoả thuận luôn đi kèm nguyên tắc tự chịu trách nhiệm: bạn được chọn, và bạn gánh phần rủi ro của lựa chọn đó, kể cả khi sau này thấy mình đã chọn chưa khéo.
Lý do thứ ba liên quan đến niềm tin chung. Một xã hội mà lời hứa có giá trị thì người ta dám cho vay, dám đặt hàng trước, dám bỏ vốn làm ăn với người không quen. Nếu bất kỳ ai cũng có thể phủi tay với điều đã cam kết khi thấy bất lợi, mọi người sẽ phải tự bảo vệ bằng những cách tốn kém hơn nhiều. Nguyên tắc tự do thoả thuận vì thế không chỉ phục vụ hai bên ký, mà phục vụ cả nền giao thương.
Hiến pháp 2013 cũng ghi nhận quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm. Tự do thoả thuận trong luật dân sự là phiên bản đời thường của tinh thần đó: điều gì luật không cấm và không trái đạo đức thì người dân được tự sắp xếp với nhau.
Tự do thoả thuận trong một vài giao dịch quen thuộc
Bảng dưới đặt cạnh nhau phần các bên tự quyết và phần luật vẫn giữ lại. Đây là mô tả ở mức nguyên tắc, chi tiết từng loại giao dịch cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Giao dịch | Các bên tự quyết | Luật vẫn giữ lại |
|---|---|---|
| Mua bán đồ cũ giữa cá nhân | Giá, thời điểm giao, ai chịu phí gửi, có bảo hành hay không | Không bán hàng cấm, hàng không rõ nguồn gốc; không gian dối về tình trạng hàng |
| Thuê nhà ở | Giá thuê, kỳ trả, tiền cọc, ai sửa chữa gì, có được nuôi thú cưng không | Nhà phải đủ điều kiện cho ở; không được tự ý cắt điện nước để ép người thuê |
| Vay tiền giữa người quen | Có tính lãi không, thời hạn trả, trả một lần hay chia kỳ | Lãi suất thoả thuận không được vượt trần do Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra |
| Hợp đồng lao động | Mức lương cao hơn mức tối thiểu, phúc lợi thêm, thời gian làm việc trong khung luật cho phép | Không thoả thuận quyền lợi thấp hơn mức Bộ luật Lao động 2019 bảo đảm |
| Thuê thợ sửa nhà | Hạng mục, vật tư, tiến độ, cách nghiệm thu, tạm ứng theo đợt | Công trình phải bảo đảm an toàn, không xâm phạm nhà hàng xóm |
Cột giữa luôn dài hơn cột cuối: đó là ý nghĩa thực tế của nguyên tắc. Phạm vi tự quyết rộng, còn phần luật giữ lại chỉ là những đường biên bảo vệ người khác, bên yếu thế và trật tự chung.
Tự nguyện: phần hay bị quên của nguyên tắc
Tên đầy đủ của nguyên tắc là tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận. Tự do là có quyền lựa chọn; tự nguyện là lựa chọn ấy thật sự xuất phát từ ý chí của chính người ký. Một chữ ký đặt dưới sức ép đe doạ, hay do bị lừa về bản chất của việc mình đang ký, thì có tự do trên giấy nhưng không có tự nguyện trong thực tế.
Vì vậy Bộ luật Dân sự 2015 coi sự tự nguyện là một điều kiện để giao dịch có hiệu lực. Giao dịch được xác lập do bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép, hoặc do nhầm lẫn ở mức làm cho mục đích giao kết không đạt được, có thể bị toà tuyên vô hiệu theo yêu cầu của bên bị thiệt. Quyền yêu cầu này có thời hiệu, để lâu mới đi đòi có thể không còn được giải quyết.
Ví dụ giả định: bà Hạnh ở Nghệ An bán mảnh vườn cho người cháu sau khi được cháu nói rằng giấy ký chỉ để "làm thủ tục vay ngân hàng giùm". Bà không hề có ý bán. Bề ngoài có đủ chữ ký, nhưng ý chí thật của bà không phải là bán. Đây là chỗ nguyên tắc tự nguyện ra tay: luật không bảo vệ một thoả thuận mà một bên chưa bao giờ thật sự muốn.
Ngược lại, áp lực thương lượng bình thường không phá vỡ tự nguyện. Người bán nói "giá này chỉ giữ đến hết tuần" hay người mua nói "không giảm thì xin phép mua chỗ khác" chỉ là mặc cả. Ranh giới giữa mặc cả cứng rắn và ép buộc trái luật là một đề tài riêng, nằm ở bài về ký kết vì bị ép trong cùng danh mục này.
Nguyên tắc này dừng lại ở đâu
Tự do thoả thuận rộng nhưng không vô hạn. Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra những giới hạn có thể gom thành năm nhóm:
- Điều cấm của luật: không thoả thuận mua bán thứ luật cấm, không thoả thuận làm việc luật cấm, dù hai bên hoàn toàn đồng ý.
- Đạo đức xã hội: những chuẩn mực ứng xử chung được cộng đồng thừa nhận; thoả thuận trái với chúng có thể vô hiệu.
- Quyền và lợi ích hợp pháp của người khác: hai bên không thể thoả thuận để đẩy thiệt hại sang người thứ ba không có mặt.
- Lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia, dân tộc: thoả thuận không được xâm phạm những lợi ích chung mà luật bảo vệ.
- Quy định bắt buộc bảo vệ bên yếu thế: trong lao động, tiêu dùng, luật đặt mức sàn mà các bên không thể thoả thuận thấp hơn.
Mỗi giới hạn có một bài riêng trong danh mục. Điều đáng nhớ ở đây là thứ tự suy nghĩ của luật: mặc định tôn trọng thoả thuận, chỉ can thiệp khi chạm vào một trong những đường biên kể trên. Người muốn gạt một thoả thuận phải chỉ ra nó chạm biên nào, chứ không chỉ nói "thoả thuận này bất lợi cho mình".
Một nguyên tắc, nhiều cách dùng trong đời sống
Khi đọc một điều luật có cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác", bạn đang thấy nguyên tắc tự do thoả thuận hiện hình: luật đưa phương án mặc định nhưng nhường quyền quyết định cho các bên. Hiểu được điều này giúp bạn biết chỗ nào trong hợp đồng mình có thể tự thiết kế, chỗ nào phải theo luật.
Khi tranh chấp, nguyên tắc giúp định hướng cách đọc hợp đồng. Toà và các bên đều bắt đầu từ câu hỏi "hai bên đã thoả thuận gì", chứ không bắt đầu từ "điều gì là công bằng nhất theo ý người xử". Thoả thuận rõ thì thường được tôn trọng, kể cả khi người ngoài thấy một bên hơi thiệt. Khi câu chữ mập mờ, người ta tìm ý chí chung thật sự của các bên, mục đích giao kết và tập quán nơi giao kết.
Khi soạn nội quy, quy chế, chính sách bán hàng của một hộ kinh doanh hay doanh nghiệp nhỏ, nguyên tắc nhắc bạn rằng khách hàng và người làm cũng là một bên có ý chí. Những điều kiện áp đặt một chiều, không được công bố rõ trước khi giao kết, rất dễ bị coi là không có giá trị ràng buộc với họ.
Những hiểu lầm phổ biến về tự do thoả thuận
Hiểu lầm thứ nhất: "đã ký là phải chịu tất cả". Đúng ở phần lớn trường hợp, nhưng không đúng với điều khoản vi phạm điều cấm, điều khoản kém hơn mức luật bảo đảm cho người lao động hay người tiêu dùng, hay chữ ký có được do bị lừa, bị doạ. Câu "đã ký thì phải chịu" là điểm xuất phát, không phải kết luận cuối cùng.
Hiểu lầm thứ hai: "không có giấy tờ thì không có hợp đồng". Với giao dịch luật không bắt buộc hình thức, thoả thuận miệng vẫn ràng buộc. Giấy tờ chủ yếu giúp chứng minh. Ngược lại, có những giao dịch có đủ chữ ký mà vẫn vô hiệu vì thiếu hình thức luật đòi hỏi.
Hiểu lầm thứ ba: "luật không cấm thì thoả thuận gì cũng được". Ngoài điều cấm còn có đạo đức xã hội, quyền của người thứ ba và lợi ích công cộng. Một thoả thuận không vi phạm điều luật cụ thể nào vẫn có thể bị gạt bỏ nếu mục đích của nó là gây hại cho người khác.
Hiểu lầm thứ tư: "tự do thoả thuận nghĩa là bên mạnh muốn viết gì cũng được". Luật đã chủ động điều chỉnh những quan hệ có chênh lệch lớn về vị thế, như hợp đồng theo mẫu với người tiêu dùng hay hợp đồng lao động, để tự do của bên mạnh không nuốt mất tự do của bên yếu.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc tự do thoả thuận được ghi ở đâu trong luật Việt Nam?
Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận nằm trong nhóm nguyên tắc cơ bản ở phần đầu Bộ luật Dân sự 2015. Tinh thần của nó còn thể hiện trong quy định về điều kiện có hiệu lực của giao dịch, về hợp đồng, và trong quyền tự do kinh doanh mà Hiến pháp 2013 ghi nhận.
Thoả thuận miệng có được coi là tự do thoả thuận không?
Có. Hình thức cũng thuộc phạm vi tự do của các bên, trừ khi luật bắt buộc văn bản, công chứng hoặc chứng thực cho loại giao dịch đó. Thoả thuận miệng vẫn ràng buộc; điểm yếu của nó là khó chứng minh nội dung khi hai bên nhớ khác nhau.
Cả hai bên đều đồng ý thì có phải thoả thuận nào cũng có hiệu lực?
Không. Thoả thuận vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội, xâm phạm quyền của người thứ ba hoặc đặt quyền lợi người lao động, người tiêu dùng thấp hơn mức luật bảo đảm có thể bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần dù hai bên đồng ý.
Tự do và tự nguyện khác nhau thế nào trong nguyên tắc này?
Tự do là có quyền chọn ký hay không, ký gì, với ai. Tự nguyện là việc chọn đó thật sự xuất phát từ ý chí của người ký, không bị lừa dối, đe doạ hay cưỡng ép. Thiếu tự nguyện thì giao dịch có thể bị toà tuyên vô hiệu theo yêu cầu của bên bị thiệt.
Mình có quyền từ chối ký hợp đồng mà không cần giải thích lý do không?
Thông thường là có, vì tự do quyết định có giao kết hay không là một phần của nguyên tắc. Giới hạn nằm ở các quy định cấm phân biệt đối xử và một số trường hợp luật chuyên ngành bắt buộc phải giao kết, cần đối chiếu theo từng lĩnh vực.
Nguyên tắc này có áp dụng cho doanh nghiệp không hay chỉ cho cá nhân?
Áp dụng cho mọi chủ thể của quan hệ dân sự, gồm cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác. Hợp đồng giữa doanh nghiệp với nhau còn chịu thêm luật chuyên ngành như Luật Thương mại 2005, nhưng nền tảng vẫn là sự tự do và tự nguyện của các bên.