Nguyên tắc đạo đức là chuẩn mực ứng xử do cộng đồng và lương tâm mỗi người duy trì; nguyên tắc pháp lý là chuẩn mực được ghi vào luật, có cơ quan nhà nước bảo đảm thực hiện và có hệ quả pháp lý khi bị vi phạm. Hai loại này gặp nhau ở rất nhiều giá trị như trung thực, công bằng, tôn trọng người khác, nhưng tách ra ở câu hỏi quan trọng nhất với người trong cuộc: làm trái thì chuyện gì xảy ra.
Bài này đặt hai loại nguyên tắc cạnh nhau, chỉ ra lúc nào một chuẩn mực đạo đức được luật "nhận về" thành nghĩa vụ, và những tình huống dễ nhầm: việc trái đạo đức mà không trái luật, việc tưởng là chính nghĩa nhưng lại vi phạm pháp luật.
Chỗ gặp nhau: phần lớn nguyên tắc pháp lý có gốc đạo đức
Đọc năm nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, bạn sẽ thấy chúng gần như là những lời dạy quen thuộc trong gia đình: đối xử ngang hàng với người khác, giữ lời hứa, ăn ngay nói thật, đừng làm hại người khác, mình làm thì mình chịu. Đó không phải trùng hợp. Pháp luật ở mọi nơi đều chọn lọc những chuẩn mực đạo đức quan trọng nhất, cần thiết nhất cho đời sống chung, rồi ghi chúng thành nghĩa vụ.
Sự trùng nhau này có ích cho người không học luật: trực giác đạo đức của bạn thường chỉ đúng hướng. Khi thấy một điều khoản hợp đồng "có vẻ ăn gian", một cách đối xử "có vẻ bất công", khả năng khá cao là luật cũng có nguyên tắc chống lại nó.
Nhưng trực giác chỉ đúng hướng, không đúng chi tiết. Luật thường hẹp hơn đạo đức, đòi hỏi thấp hơn đạo đức, và có những điều kiện, thời hạn, thủ tục mà trực giác không biết. Dựa hoàn toàn vào cảm giác "thế này là sai trái" để hành động, bạn có thể bỏ lỡ thời hạn khởi kiện hoặc tự làm điều trái luật.
Đặt hai loại nguyên tắc cạnh nhau
Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí giúp bạn biết mình đang đứng ở vùng nào khi gặp một chuyện "không đúng".
| Tiêu chí | Nguyên tắc đạo đức | Nguyên tắc pháp lý |
|---|---|---|
| Ai đặt ra | Cộng đồng, gia đình, tôn chỉ của nghề, lương tâm cá nhân | Nhà nước, qua Hiến pháp, luật và văn bản dưới luật |
| Hình thức | Phần lớn không thành văn, truyền miệng, qua nếp sống | Thành văn, có câu chữ cụ thể, công bố công khai |
| Mức đòi hỏi | Thường cao: rộng lượng, giúp đỡ, hy sinh | Thường là mức tối thiểu để sống chung được |
| Khi bị vi phạm | Bị chê trách, mất uy tín, áy náy | Vô hiệu, bồi thường, xử phạt, kỷ luật, có khi trách nhiệm hình sự |
| Ai bảo đảm thực hiện | Dư luận, quan hệ xã hội | Cơ quan nhà nước, toà án, cơ quan thi hành |
| Độ thống nhất | Khác nhau giữa vùng, thế hệ, nhóm | Áp dụng thống nhất trên cả nước |
| Thay đổi | Chậm, tự nhiên | Qua thủ tục sửa đổi, có ngày hiệu lực |
Dòng "mức đòi hỏi" là chỗ hay gây hiểu lầm nhất. Luật không bắt bạn làm người tốt; nó chỉ bắt bạn không làm những điều mà xã hội không thể chấp nhận được.
Khi đạo đức được luật "nhận về"
Có những lúc luật không tự viết ra chuẩn mực mà dẫn chiếu thẳng tới đạo đức. Bộ luật Dân sự 2015 coi giao dịch có nội dung trái đạo đức xã hội là một trường hợp vô hiệu, và giải thích đạo đức xã hội là những chuẩn mực ứng xử chung trong đời sống xã hội, được cộng đồng thừa nhận và tôn trọng. Nhờ câu dẫn chiếu này, một thoả thuận dù không vi phạm điều cấm cụ thể nào vẫn có thể bị vô hiệu nếu trái chuẩn mực chung.
Ví dụ giả định: hai bên ký một "hợp đồng" trong đó một người cam kết cắt đứt quan hệ với cha mẹ để đổi lấy một khoản tiền. Có thể không có điều cấm nào nói thẳng về loại thoả thuận này, nhưng nội dung của nó đi ngược chuẩn mực được cộng đồng thừa nhận về quan hệ gia đình, nên rất khó được luật bảo vệ.
Ở chiều khác, luật hình sự đôi khi biến một nghĩa vụ đạo đức thành nghĩa vụ pháp lý. Bộ luật Hình sự 2015 có tội danh về việc không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng khi có điều kiện mà không cứu giúp, dẫn đến hậu quả người đó chết. Đây là trường hợp hiếm hoi luật đòi hỏi một hành động giúp đỡ, và đi kèm những điều kiện chặt chẽ; ngoài những trường hợp được luật quy định như vậy, việc không giúp người khác nhìn chung chỉ bị đánh giá về mặt đạo đức.
Trái đạo đức nhưng không trái luật
Thất hứa trong chuyện xã giao. Ví dụ giả định: hứa đến dự đám cưới rồi không đến, hứa góp quà rồi quên. Đây là chuyện uy tín, không phải nghĩa vụ pháp lý, vì các bên không có ý định ràng buộc nhau bằng luật.
Từ chối giúp đỡ khi không ở tình huống luật quy định. Không cho hàng xóm mượn xe, không cho người quen vay tiền là quyền của bạn, dù người khác có thể chê là khó tính.
Cạnh tranh làm người khác thiệt. Mở quán cạnh quán người quen, bán rẻ hơn, giành khách bằng chất lượng tốt hơn có thể làm mất lòng, nhưng là cạnh tranh chính đáng nếu không dùng thủ đoạn trái luật.
Đòi đúng phần của mình dù người kia đang khó khăn. Đòi nợ đến hạn bằng cách hợp pháp có thể bị coi là "không thương người", nhưng là quyền được luật bảo vệ. Giới hạn chỉ xuất hiện khi việc dùng quyền nhằm chủ yếu gây thiệt hại cho người khác.
Tưởng là chính nghĩa nhưng lại trái luật
Ngược với nhóm trên, có những việc nhiều người thấy "đáng làm" về mặt đạo đức nhưng pháp luật không cho phép, vì nó vượt quá quyền của cá nhân. Ví dụ giả định:
- Bắt được người lấy trộm đồ rồi đánh, trói, bêu ảnh lên mạng để "răn đe". Bảo vệ tài sản là chính đáng, nhưng xử lý người vi phạm là việc của cơ quan có thẩm quyền; hành vi tự xử có thể bị xử lý.
- Giữ giấy tờ tuỳ thân của người làm thuê để "tránh bỏ việc giữa chừng". Lo lắng có lý, nhưng luật lao động cấm giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động.
- Công khai thông tin cá nhân của người mình cho là có lỗi để "mọi người biết mà tránh". Mục đích cảnh báo không xoá được quyền đối với đời tư và danh dự của người kia.
- Khoá cửa nhà cho thuê, dọn đồ người thuê ra đường vì họ chậm trả tiền. Chủ nhà có quyền đòi tiền và chấm dứt hợp đồng theo luật, nhưng phải theo trình tự, không được tự cưỡng chế.
- Trừ lương nhân viên làm vỡ đồ "cho nhớ". Luật lao động có cơ chế bồi thường thiệt hại và xử lý kỷ luật riêng, không cho phép phạt tiền thay kỷ luật.
Điểm chung của các tình huống trên: người làm thật lòng tin mình đúng về đạo đức, nhưng dùng một quyền lực mà luật chỉ trao cho cơ quan nhà nước hoặc cho thủ tục nhất định.
Dùng cả hai loại nguyên tắc khi ra quyết định hằng ngày
Người làm nhân sự, chủ hộ kinh doanh hay trưởng nhóm thường phải trả lời cùng lúc hai câu: "việc này có đúng luật không" và "việc này có ổn không". Hai câu hỏi không thay được nhau. Một quyết định đúng luật vẫn có thể làm mất lòng tin của nhân viên, khách hàng, hàng xóm; một quyết định được lòng mọi người vẫn có thể trái luật và để lại rủi ro về sau.
Cách làm thực tế là đi theo thứ tự. Trước hết kiểm tra giới hạn pháp lý: có quy định bắt buộc nào, có quyền của ai bị đụng tới, có thủ tục nào phải theo. Khi đã ở trong vùng luật cho phép, lúc đó mới dùng chuẩn mực đạo đức để chọn giữa các phương án hợp pháp: phương án nào công bằng hơn, minh bạch hơn, tôn trọng người trong cuộc hơn.
Ví dụ giả định: một tiệm bánh ở Khánh Hoà phải giảm người vì vắng khách. Luật lao động đặt ra các trường hợp và thủ tục được chấm dứt hợp đồng, nghĩa vụ báo trước và trợ cấp; đó là giới hạn không thể vượt. Trong giới hạn ấy, chủ tiệm có thể chọn báo sớm hơn mức tối thiểu, giới thiệu chỗ làm mới, giải thích rõ lý do. Những việc này luật không bắt, nhưng chúng giữ được uy tín của tiệm, và thường giảm khả năng tranh chấp.
Đạo đức nghề nghiệp: tầng ở giữa
Giữa đạo đức chung và pháp luật còn một tầng mà người đi làm hay gặp: quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Luật sư, bác sĩ, kế toán, kiểm toán, công chứng viên, nhà báo đều có bộ quy tắc ứng xử của nghề, do tổ chức nghề nghiệp hoặc cơ quan quản lý ban hành theo luật chuyên ngành.
Tầng này mang dáng dấp của cả hai. Nó có văn bản, có cơ chế xử lý kỷ luật như khiển trách, tạm đình chỉ, xoá tên khỏi tổ chức nghề, nên có sức nặng gần với luật. Nhưng nội dung của nó thường đòi hỏi cao hơn pháp luật chung, gần với đạo đức hơn: giữ bí mật cho khách, tránh xung đột lợi ích, không quảng cáo quá sự thật về năng lực.
Với chủ doanh nghiệp nhỏ, bài học từ tầng này là: bộ quy tắc ứng xử nội bộ có thể đặt chuẩn cao hơn luật, và nên làm vậy nếu muốn giữ văn hoá công ty. Nhưng khi gắn chế tài vào quy tắc đó, như kỷ luật hay cho thôi việc, bạn phải đi qua đúng các nguyên tắc và thủ tục của luật lao động, không thể chỉ dựa vào câu "trái đạo đức công ty".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao luật không bắt buộc mọi điều đạo đức?
Vì luật cần thống nhất, rõ ràng và có thể cưỡng chế được trên cả nước. Nhiều chuẩn mực đạo đức khác nhau giữa vùng, nhóm, thế hệ, hoặc quá mơ hồ để đo đếm. Luật chỉ giữ phần tối thiểu cần thiết để sống chung, phần còn lại để cho dư luận và lương tâm.
Thoả thuận trái đạo đức xã hội có bị vô hiệu không?
Bộ luật Dân sự 2015 coi giao dịch có nội dung trái đạo đức xã hội là một trường hợp vô hiệu. Tuy vậy, việc một thoả thuận có thực sự trái đạo đức xã hội hay không cần được đánh giá trong hoàn cảnh cụ thể, vì khái niệm này không phải là cảm nhận của riêng một người.
Không giúp người gặp nạn có bị xử lý không?
Nhìn chung, việc không giúp đỡ người khác chủ yếu bị đánh giá về đạo đức. Riêng trường hợp thấy người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, có điều kiện mà không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết thì Bộ luật Hình sự 2015 có quy định xử lý, với những điều kiện cụ thể.
Bắt được kẻ trộm thì được làm gì?
Bạn có thể giữ người đang thực hiện hành vi phạm tội quả tang và giải ngay đến cơ quan có thẩm quyền, đồng thời bảo vệ tài sản của mình trong giới hạn cần thiết. Việc đánh đập, làm nhục, bêu ảnh người bị bắt có thể khiến chính bạn phải chịu trách nhiệm.
Quy tắc ứng xử của công ty có giá trị pháp lý không?
Quy tắc ứng xử là văn bản nội bộ, có giá trị trong phạm vi doanh nghiệp. Muốn dùng nó làm căn cứ xử lý kỷ luật người lao động, nội dung đó phải được đưa vào nội quy lao động đúng thủ tục và không trái luật lao động.
Đạo đức nghề nghiệp khác đạo đức thông thường ở đâu?
Đạo đức nghề nghiệp được ghi thành bộ quy tắc của một nghề cụ thể, có tổ chức nghề nghiệp hoặc cơ quan quản lý theo dõi và có hình thức kỷ luật. Vì vậy nó gần với pháp luật hơn đạo đức chung, dù nội dung thường đòi hỏi cao hơn luật.