Pháp luật Việt Nam cấm kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV, cấm công khai tình trạng nhiễm HIV của người khác khi chưa được họ đồng ý (trừ các trường hợp luật quy định), và bảo vệ quyền làm việc, học tập, khám chữa bệnh của người nhiễm HIV như mọi người. Các nguyên tắc này nằm trong luật về phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS) ban hành năm 2006, đã được sửa đổi, bổ sung, cùng Bộ luật Lao động 2019.
HIV là trường hợp minh hoạ rõ nhất cho việc nguyên tắc bình đẳng và nguyên tắc đời tư phải đi cùng nhau. Người nhiễm HIV bị thiệt không chỉ khi bị từ chối trực tiếp, mà ngay từ khi thông tin về họ bị lộ ra. Bài này đi qua hai nguyên tắc đó ở ba nơi: chỗ làm, trường học, cơ sở y tế.
Vì sao luật bảo vệ riêng nhóm này
Kỳ thị liên quan tới HIV có gốc từ nỗi sợ lây nhiễm và những định kiến về lối sống. Trong khi đó, HIV không lây qua tiếp xúc thông thường trong sinh hoạt, làm việc, học tập như dùng chung bàn ghế, ăn chung mâm, bắt tay, ôm. Với điều trị bằng thuốc kháng vi rút hiện nay, người nhiễm HIV có thể sống khoẻ, làm việc bình thường trong thời gian dài. Khoảng cách giữa nỗi sợ và thực tế y học là lý do luật phải can thiệp.
Lý do thứ hai mang tính sức khoẻ cộng đồng. Khi người nhiễm HIV sợ bị lộ thông tin, sợ mất việc, họ có xu hướng tránh xét nghiệm và điều trị. Bảo vệ họ khỏi kỳ thị vì vậy không chỉ là chuyện công bằng với một nhóm người, mà còn giúp việc phòng, chống HIV hiệu quả hơn cho tất cả.
Lý do thứ ba nằm ở bản chất của thông tin sức khoẻ: đây là loại thông tin cá nhân nhạy cảm. Một khi đã lộ ra trong khu phố, chỗ làm, lớp học, nó gần như không thể thu hồi. Vì thế luật đặt nguyên tắc bảo mật rất chặt, kể cả với những người có thiện chí.
Hai nguyên tắc cốt lõi
Không kỳ thị, không phân biệt đối xử. Luật cấm kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV. Bộ luật Lao động 2019 cũng liệt kê tình trạng nhiễm HIV trong danh sách căn cứ không được dùng để phân biệt đối xử trong lao động. Nguyên tắc này áp dụng cả với người thân trong gia đình của người nhiễm HIV, những người cũng hay bị xa lánh theo.
Bảo mật tình trạng nhiễm HIV. Không ai được công khai tên, địa chỉ, hình ảnh hay thông tin về tình trạng nhiễm HIV của người khác khi chưa có sự đồng ý của người đó, trừ những trường hợp luật cho phép. Người được biết thông tin trong phạm vi công việc, như nhân viên y tế điều trị, có nghĩa vụ giữ bí mật.
Xét nghiệm phải tự nguyện, trừ trường hợp luật định. Nguyên tắc chung là xét nghiệm HIV dựa trên sự tự nguyện, có tư vấn. Các trường hợp xét nghiệm bắt buộc hẹp và do luật quy định, chẳng hạn theo yêu cầu của cơ quan tố tụng trong vụ án hoặc theo chỉ định chuyên môn trong những tình huống cụ thể.
Kết quả xét nghiệm chỉ được báo cho người có quyền biết. Kết quả xét nghiệm dương tính được thông báo cho chính người được xét nghiệm và một số người khác trong phạm vi luật cho phép. Việc báo cho người khác ngoài phạm vi đó, kể cả với ý tốt như "để mọi người cẩn thận", là trái luật.
Ba nơi nguyên tắc được thử thách nhiều nhất
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp ở nơi làm việc, trường học và cơ sở y tế. Các ví dụ là ví dụ giả định; khi xử lý việc thật cần đối chiếu luật về phòng, chống HIV/AIDS và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Nơi | Điều không được làm | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Nơi làm việc | Từ chối tuyển dụng, cho thôi việc, gây khó khăn, chuyển việc bất lợi vì tình trạng nhiễm HIV; yêu cầu xét nghiệm hoặc nộp kết quả xét nghiệm HIV khi tuyển dụng, trừ trường hợp luật định | Công ty ở Đồng Nai đưa xét nghiệm HIV vào gói khám tuyển dụng cho công nhân lắp ráp và loại người có kết quả dương tính |
| Trường học | Từ chối nhận học sinh, sinh viên, học viên vì nhiễm HIV hoặc vì cha mẹ nhiễm HIV; tách lớp, kỳ thị trong sinh hoạt | Phụ huynh trong lớp đòi chuyển một em có mẹ nhiễm HIV sang lớp khác, nhà trường chiều theo |
| Cơ sở y tế | Từ chối, trì hoãn khám chữa bệnh vì người bệnh nhiễm HIV; ghi chú công khai tình trạng HIV ở nơi người khác đọc được | Phòng khám nha khoa từ chối nhổ răng cho khách sau khi khách cho biết mình đang điều trị HIV |
| Cộng đồng, nhà trọ | Xua đuổi, từ chối cho thuê, bêu tên trong khu phố | Chủ trọ ở Thành phố Hồ Chí Minh nghe người khác kể rồi yêu cầu người thuê dọn đi trong ngày |
Ở cả bốn dòng, cách xử lý đúng của người quản lý là dựa vào hướng dẫn chuyên môn về phòng lây nhiễm áp dụng cho mọi người, thay vì nhắm vào một cá nhân. Các biện pháp phòng ngừa phổ quát trong y tế, như dùng dụng cụ vô trùng cho mọi khách, đã bảo vệ cả người làm lẫn người được phục vụ.
Từ phía người sử dụng lao động và nhà quản lý
Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ không có ác ý, chỉ lo lắng: nhân viên khác biết thì sao, khách hàng biết thì sao, có ảnh hưởng tới công việc không. Câu trả lời của luật khá rõ: tình trạng nhiễm HIV không phải căn cứ để đánh giá khả năng làm việc. Người lao động được đánh giá như mọi người, theo kết quả công việc. Khi họ cần nghỉ để khám, lấy thuốc, việc này được xử lý như các trường hợp nghỉ khám bệnh khác theo nội quy.
Nếu tình cờ biết một nhân viên nhiễm HIV, nghĩa vụ đầu tiên của người quản lý là giữ kín. Không thông báo cho nhóm, không "nhắc khéo" đồng nghiệp, không ghi vào hồ sơ đánh giá. Ví dụ giả định: trưởng ca một nhà hàng ở Đà Nẵng nhìn thấy đơn thuốc của một phụ bếp và kể với quản lý "để tiện sắp xếp". Dù không có ý xấu, việc truyền thông tin này đã đi ra ngoài phạm vi được biết. Cách đúng là không nhắc lại với ai, và nếu nhân viên chủ động chia sẻ để xin hỗ trợ thì hỏi họ muốn ai biết.
Một tình huống khó hơn là khi chính đồng nghiệp lo sợ và đòi biết. Người quản lý không cần, và không được, xác nhận hay phủ nhận tình trạng sức khoẻ của bất kỳ ai. Câu trả lời đúng là nói về nguyên tắc chung của nơi làm việc: thông tin sức khoẻ của mọi người đều được giữ kín, và các biện pháp an toàn được áp dụng như nhau cho tất cả. Giải thích lại cách HIV lây truyền và không lây truyền thường làm dịu căng thẳng nhanh hơn mọi lời trấn an chung chung.
Doanh nghiệp có thể chủ động phòng ngừa bằng cách đưa nguyên tắc không phân biệt đối xử và bảo mật thông tin sức khoẻ vào nội quy, tổ chức truyền thông kiến thức cơ bản về HIV cho người lao động. Kiến thức đúng làm giảm nỗi sợ, và nỗi sợ ít đi thì xung đột trong tập thể cũng ít đi.
Những hiểu lầm hay gặp
Phần lớn hành vi phân biệt đối xử xuất phát từ hiểu lầm về cách HIV lây truyền hoặc về giới hạn của luật. Dưới đây là những điểm cần chỉnh lại.
- "Báo cho mọi người để phòng tránh là việc tốt": phòng lây nhiễm dựa vào biện pháp áp dụng cho mọi người, không dựa vào việc biết ai nhiễm. Công khai tình trạng của người khác khi chưa được đồng ý là vi phạm.
- "Công ty có quyền biết sức khoẻ nhân viên": doanh nghiệp được tổ chức khám sức khoẻ theo quy định, nhưng xét nghiệm HIV không phải mục được tuỳ ý thêm vào, và thông tin sức khoẻ phải được bảo mật.
- "Làm bếp, làm dịch vụ thì người nhiễm HIV không được làm": HIV không lây qua thức ăn hay tiếp xúc thông thường. Loại trừ người nhiễm HIV khỏi những công việc này là phân biệt không có căn cứ y học.
- "Chỉ người nhiễm mới được bảo vệ": luật cũng bảo vệ người thân của người nhiễm HIV khỏi bị kỳ thị, như con của người nhiễm khi đi học.
- "Người nhiễm HIV không được kết hôn, sinh con": không có quy định cấm như vậy. Việc này thuộc quyền quyết định của họ, với tư vấn y tế để bảo vệ bạn đời và con.
Khi bị kỳ thị, phân biệt hoặc bị lộ thông tin
Người bị đối xử bất lợi nên lưu lại bằng chứng: tin nhắn, quyết định cho thôi việc, lời nói của người quản lý, tên người đã nghe hoặc truyền thông tin. Sau đó có thể yêu cầu người vi phạm chấm dứt hành vi, gỡ thông tin, phản ánh tới cơ quan quản lý lao động, giáo dục hoặc y tế ở cấp tỉnh tuỳ lĩnh vực, và khởi kiện dân sự đòi bồi thường khi có thiệt hại.
Các tổ chức của người nhiễm HIV và các trung tâm, cơ sở y tế làm công tác phòng, chống HIV ở địa phương thường có kinh nghiệm hỗ trợ trong những tình huống này, kể cả đi cùng khi làm việc với người sử dụng lao động hay nhà trường. Người nhiễm HIV cũng có thể hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành nơi cư trú về việc mình có thuộc diện được trợ giúp không.
Khi phản ánh, bạn có quyền yêu cầu cơ quan tiếp nhận giữ kín thông tin về tình trạng sức khoẻ của mình. Hãy nói rõ điều này ngay từ đầu, và chỉ cung cấp những thông tin cần thiết cho việc giải quyết. Bảo vệ quyền bình đẳng không bắt buộc bạn phải đánh đổi quyền riêng tư.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tuyển dụng có được yêu cầu ứng viên xét nghiệm HIV không?
Theo nguyên tắc của luật về phòng, chống HIV/AIDS, người sử dụng lao động không được yêu cầu người xin việc xét nghiệm HIV hoặc nộp kết quả xét nghiệm HIV, trừ một số trường hợp, ngành nghề đặc thù do pháp luật quy định. Đưa xét nghiệm HIV vào gói khám tuyển dụng thông thường rồi loại người có kết quả dương tính là trái nguyên tắc.
Đồng nghiệp biết mình nhiễm HIV rồi kể cho người khác thì có bị xử lý không?
Công khai tình trạng nhiễm HIV của người khác khi chưa được đồng ý là hành vi bị cấm. Người làm có thể bị xử phạt hành chính, phải gỡ bỏ, xin lỗi và bồi thường thiệt hại, kể cả tổn thất tinh thần, theo Bộ luật Dân sự 2015. Mức xử lý cụ thể tuỳ hành vi và hậu quả.
Con của người nhiễm HIV có bị nhà trường từ chối nhận không?
Không. Luật cấm từ chối nhận người học vì họ nhiễm HIV hoặc vì người thân nhiễm HIV. Nhà trường cũng có trách nhiệm ngăn kỳ thị trong lớp, bảo vệ thông tin của em đó và giải thích cho phụ huynh khác bằng kiến thức đúng về đường lây truyền.
Người nhiễm HIV có bắt buộc phải nói với chỗ làm không?
Không có nghĩa vụ chung buộc người lao động thông báo tình trạng nhiễm HIV cho người sử dụng lao động. Việc chia sẻ là quyền lựa chọn của họ. Nếu chia sẻ để được sắp xếp thời gian khám, lấy thuốc, người được biết có nghĩa vụ giữ kín.
Phòng khám có được từ chối điều trị cho người nhiễm HIV vì sợ lây không?
Cơ sở y tế không được từ chối hay trì hoãn khám chữa bệnh vì người bệnh nhiễm HIV. Biện pháp phòng ngừa phổ quát, áp dụng cho mọi người bệnh, là cách bảo vệ nhân viên y tế. Nếu cơ sở thật sự không đủ chuyên môn cho một ca bệnh, việc chuyển tuyến phải theo quy định chuyên môn, không phải vì HIV.
Người thân trong gia đình có quyền biết kết quả xét nghiệm HIV của nhau không?
Kết quả xét nghiệm thuộc về người được xét nghiệm. Luật cho phép thông báo cho một số người trong phạm vi nhất định, như người trực tiếp điều trị; với vợ chồng, bạn tình, cơ chế thông báo được thực hiện kèm tư vấn theo quy định chuyên môn. Người thân khác không tự động có quyền biết.