Pháp luật Việt Nam cấm kỳ thị và phân biệt đối xử với người khuyết tật: không ai được xa lánh, từ chối, ngược đãi, phỉ báng hay hạn chế quyền của một người vì lý do khuyết tật. Luật Người khuyết tật 2010 đặt nguyên tắc này cho mọi lĩnh vực, từ học tập, việc làm, khám chữa bệnh tới đi lại, dùng dịch vụ và tham gia đời sống cộng đồng.
Khác với nhiều dạng phân biệt khác, với người khuyết tật thì "đối xử y hệt mọi người" chưa đủ. Một cửa hàng không cấm người đi xe lăn vào, nhưng lối vào chỉ có bậc thang, thì trên thực tế vẫn loại họ ra. Bài này giải thích hai ý giúp hiểu đúng nguyên tắc: tiếp cận và điều chỉnh hợp lý, rồi đi qua những nơi bạn hay gặp.
Kỳ thị và phân biệt đối xử: hai khái niệm luật tách riêng
Luật Người khuyết tật 2010 phân biệt hai khái niệm. Kỳ thị là thái độ khinh thường hoặc thiếu tôn trọng người khuyết tật vì lý do khuyết tật. Phân biệt đối xử là hành vi xa lánh, từ chối, ngược đãi, phỉ báng, có thành kiến hoặc hạn chế quyền của người khuyết tật vì lý do khuyết tật. Một bên là thái độ, một bên là hành vi, và luật cấm cả hai.
Việc tách như vậy có ý nghĩa thực tế. Thái độ khó chứng minh và khó xử lý, nhưng nó là gốc của hành vi. Câu nói "người như em thì làm sao làm được việc này" trong buổi phỏng vấn là biểu hiện của kỳ thị; việc loại hồ sơ người đó dù họ đáp ứng đủ tiêu chuẩn là phân biệt đối xử. Người bị đối xử như vậy nên ghi nhận cả hai, vì lời nói thường là bằng chứng rõ nhất cho lý do thật của quyết định.
Cũng cần nhớ khuyết tật không chỉ là khuyết tật vận động nhìn thấy được. Luật bao gồm khuyết tật nghe, nói, nhìn, thần kinh, tâm thần, trí tuệ và các dạng khác. Nhiều người khuyết tật nghe hay khuyết tật tâm thần không ai nhận ra khi gặp lần đầu, và chính họ thường gặp phân biệt ở những chỗ không ai nghĩ tới, như cuộc gọi chăm sóc khách hàng hay thủ tục chỉ làm qua điện thoại.
Tiếp cận và điều chỉnh hợp lý: hai ý làm nên khác biệt
Tiếp cận là làm cho môi trường chung dùng được cho mọi người. Công trình công cộng, phương tiện giao thông, trang thông tin điện tử, dịch vụ công cần được thiết kế để người khuyết tật sử dụng được. Pháp luật về xây dựng có quy chuẩn riêng về công trình bảo đảm người khuyết tật tiếp cận, áp dụng cho công trình xây mới và cải tạo theo quy định.
Điều chỉnh hợp lý là thay đổi riêng cho một người cụ thể. Khái niệm này phổ biến trong Công ước của Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật, mà Việt Nam là thành viên. Ví dụ giả định: một nhân viên khiếm thị được cài phần mềm đọc màn hình, một học sinh khuyết tật vận động được xếp lớp ở tầng một.
"Hợp lý" có nghĩa là có giới hạn. Điều chỉnh không đòi hỏi chi phí hay thay đổi quá sức của bên phải thực hiện. Một quán cà phê nhỏ không thể bị buộc phải lắp thang máy, nhưng có thể đặt tấm ván dốc di động ở bậc cửa và phục vụ ở bàn tầng trệt.
Từ chối điều chỉnh hợp lý có thể là một dạng phân biệt. Khi một thay đổi nhỏ, rẻ, làm được mà bên kia vẫn từ chối, hệ quả là người khuyết tật bị loại ra. Lập luận này đặc biệt có sức nặng trong việc làm và giáo dục, nơi một điều chỉnh nhỏ quyết định người đó có được tham gia hay không.
Nguyên tắc hiện ra ở những nơi quen thuộc
Bảng dưới gom những tình huống người đọc hay hỏi, kèm hướng áp dụng nguyên tắc. Các ví dụ là ví dụ giả định; quy định cụ thể của từng lĩnh vực cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Lĩnh vực | Điều nguyên tắc đòi hỏi | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Giáo dục | Giáo dục hoà nhập là phương thức chủ yếu; trường tạo điều kiện để học sinh khuyết tật học cùng bạn bè khi có thể | Trường cho học sinh khiếm thính ngồi bàn đầu, giáo viên viết bảng phần chính của bài |
| Việc làm | Không từ chối người khuyết tật có đủ tiêu chuẩn; cân nhắc điều chỉnh hợp lý nơi làm việc | Xưởng may ở Tây Ninh bố trí lại bàn làm việc cho thợ dùng nạng |
| Khám chữa bệnh | Người bệnh được tôn trọng, được giải thích theo cách họ hiểu được | Bác sĩ trao đổi bằng chữ viết với người bệnh khiếm thính thay vì chỉ nói với người nhà |
| Dịch vụ, cửa hàng | Không từ chối khách vì khuyết tật; có cách phục vụ phù hợp | Nhân viên đọc giá và hạn dùng sản phẩm cho khách khiếm thị |
| Thủ tục hành chính | Có cách tiếp nhận phù hợp với người không tự đi lại hoặc không nghe, nhìn được | Bộ phận một cửa cho phép nộp hồ sơ trực tuyến hoặc uỷ quyền cho người thân |
| Giao thông công cộng | Phương tiện, nhà ga dần bảo đảm tiếp cận theo lộ trình của luật | Nhân viên nhà ga hỗ trợ người đi xe lăn lên tàu |
Điểm chung của cột giữa là chuyển trọng tâm từ "người khuyết tật phải tự xoay xở" sang "môi trường chung phải chừa chỗ cho họ". Đó là thay đổi cách nghĩ mà luật muốn đạt tới.
Những khác biệt vẫn được phép
Không phải mọi sự phân biệt dựa trên tình trạng sức khoẻ đều trái luật. Một số công việc có yêu cầu thể chất hoặc giác quan gắn chặt với an toàn, như lái xe khách, điều khiển cần cẩu, làm việc trên cao. Đặt yêu cầu sức khoẻ cho những công việc này là chính đáng, miễn là yêu cầu đó được đo bằng tiêu chí y khoa liên quan tới công việc và áp cho mọi ứng viên.
Điểm cần tránh là suy diễn chung chung. Ví dụ giả định: một công ty phần mềm ở Hà Nội từ chối một lập trình viên dùng xe lăn với lý do "văn phòng ở tầng ba, sợ không an toàn". Văn phòng có thang máy, công việc chủ yếu ngồi máy tính. Lý do đưa ra không liên quan tới khả năng làm việc, và công ty có thể dễ dàng bố trí chỗ ngồi gần lối thoát hiểm. Đây là kiểu từ chối dễ bị coi là phân biệt đối xử.
Cách giữ an toàn pháp lý cho người quyết định là đánh giá từng người cụ thể, hỏi chính người đó họ cần gì để làm được việc, và ghi lại lý do khi kết luận một điều chỉnh là không hợp lý. Một quyết định dựa trên trao đổi thật dễ giải trình hơn một quyết định dựa trên hình dung.
Doanh nghiệp nhỏ và cửa hàng có thể bắt đầu từ đâu
Phần lớn điều chỉnh để người khuyết tật dùng được dịch vụ của bạn không tốn kém. Danh sách dưới đây là những việc làm được ngay, không cần chờ cải tạo lớn.
- Xem lại lối vào: một tấm ván dốc chắc chắn, một chuông gọi đặt ở tầm thấp đã giải quyết nhiều trường hợp.
- Hướng dẫn nhân viên cách chào hỏi, hỏi trực tiếp người khuyết tật thay vì chỉ nói với người đi cùng, và hỏi "anh, chị cần hỗ trợ gì" trước khi tự ý giúp.
- Cho phép nhiều kênh liên lạc: tin nhắn, ứng dụng nhắn tin, không chỉ gọi điện, để người khiếm thính đặt hàng, đặt lịch được.
- Với tin tuyển dụng, ghi tiêu chí theo năng lực công việc và nêu rõ sẵn sàng trao đổi về điều chỉnh nơi làm việc.
- Với tài liệu cho khách, dùng chữ đủ lớn, độ tương phản rõ, và có người đọc giúp khi khách yêu cầu.
- Tìm hiểu chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng lao động khuyết tật tại cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, vì luật có ưu đãi cho nhóm này.
Những thay đổi này đồng thời phục vụ người cao tuổi, phụ nữ đẩy xe nôi, người vừa phẫu thuật. Môi trường dễ tiếp cận là môi trường tốt hơn cho tất cả khách hàng.
Khi bị phân biệt đối xử vì khuyết tật
Người khuyết tật hoặc người thân có thể phản ánh trực tiếp với cơ sở, yêu cầu giải thích lý do từ chối bằng văn bản. Với việc làm, có thể phản ánh với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh; với giáo dục, với cơ quan quản lý giáo dục; với dịch vụ, với cơ quan bảo vệ người tiêu dùng hoặc cơ quan chuyên ngành. Các hội của người khuyết tật ở địa phương cũng là kênh hỗ trợ có kinh nghiệm, nhất là trong việc soạn văn bản và đi cùng khi làm việc.
Người khuyết tật thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo luật về trợ giúp pháp lý trong nhiều trường hợp. Bạn có thể hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành nơi cư trú để biết mình có thuộc diện không và cần giấy tờ gì.
Với người thân của người khuyết tật trí tuệ hoặc tâm thần, có một điểm cần giữ: bảo vệ không có nghĩa là quyết định thay mọi việc. Người khuyết tật vẫn có quyền bày tỏ ý kiến về việc học, việc làm, nơi ở của mình ở mức họ có thể. Ví dụ giả định: gia đình một thanh niên có hội chứng Down ở Quảng Ngãi muốn xin cho em vào làm ở một tiệm bánh. Hỏi em thích phần việc nào, làm thử vài buổi, rồi mới thoả thuận với chủ tiệm, là cách vừa tôn trọng em vừa giúp chủ tiệm yên tâm. Pháp luật về giám hộ, đại diện chỉ can thiệp khi người đó thật sự không thể tự xác lập, thực hiện giao dịch.
Khi chuẩn bị phản ánh, hãy tập trung vào ba điều: bạn bị đối xử khác thế nào so với người không khuyết tật, lý do được đưa ra là gì, và bạn đã đề nghị điều chỉnh nào mà bị từ chối. Một đề nghị cụ thể, hợp lý bị từ chối là chi tiết làm cho phản ánh có sức nặng.
Câu hỏi thường gặp
Người khuyết tật có bắt buộc phải khai tình trạng khuyết tật khi xin việc không?
Pháp luật không đặt nghĩa vụ chung buộc ứng viên phải khai tình trạng khuyết tật. Tuy vậy, nếu bạn cần điều chỉnh nơi làm việc, việc trao đổi sớm giúp nhà tuyển dụng chuẩn bị. Thông tin sức khoẻ là thông tin cá nhân nhạy cảm, nhà tuyển dụng phải giữ kín và chỉ dùng đúng mục đích.
Trường học có được từ chối nhận học sinh khuyết tật không?
Giáo dục hoà nhập là phương thức chủ yếu theo Luật Người khuyết tật 2010, nên việc từ chối chỉ vì khuyết tật đi ngược nguyên tắc. Trường hợp điều kiện của trường thật sự không đáp ứng, gia đình và trường nên cùng cơ quan quản lý giáo dục tìm phương án, như lớp hoà nhập ở trường khác hoặc hỗ trợ giáo viên.
Quán ăn nhỏ có bắt buộc làm lối đi cho xe lăn không?
Quy chuẩn tiếp cận áp dụng chủ yếu cho công trình công cộng và công trình theo danh mục quy định khi xây mới hoặc cải tạo. Quán nhỏ trong nhà phố chưa chắc thuộc diện bắt buộc. Dù vậy, việc từ chối phục vụ người đi xe lăn vì lý do khuyết tật là hành vi bị cấm; tìm cách phục vụ phù hợp là lựa chọn đúng.
Có được trả lương thấp hơn cho người lao động khuyết tật vì năng suất thấp hơn không?
Lương phải dựa trên công việc và kết quả thực hiện công việc theo thoả thuận, áp dụng như nhau cho mọi người. Nếu người lao động khuyết tật làm cùng công việc với cùng kết quả, trả thấp hơn vì khuyết tật là phân biệt. Khi năng suất thật sự khác, cách tính phải theo cùng một tiêu chí cho mọi người.
Gọi người khuyết tật bằng những từ miệt thị có bị xử lý không?
Hành vi phỉ báng, xúc phạm người khuyết tật nằm trong nhóm hành vi bị cấm. Tuỳ mức độ, người làm có thể bị xử phạt hành chính, phải xin lỗi và bồi thường tổn thất tinh thần theo Bộ luật Dân sự 2015, hoặc chịu trách nhiệm nặng hơn nếu hành vi nghiêm trọng.