Nguyên tắc thiện chí, trung thực trong Bộ luật Dân sự 2015 không dừng lại ở chữ ký: khi thực hiện hợp đồng, mỗi bên còn phải hợp tác với bên kia, tức là báo tin kịp thời, cung cấp những gì bên kia cần để làm phần việc của họ, và không gây cản trở rồi quay lại trách bên kia chậm. Đây là phần ít được ghi thành điều khoản nhất, nhưng lại là nguồn của rất nhiều tranh chấp.
Hợp đồng nào cũng có những khoảng trống: ai giao mặt bằng, ai cung cấp số liệu, khi có trục trặc thì báo ai, trong bao lâu. Các bên thường nghĩ "chuyện đó đương nhiên" nên không ghi. Khi trục trặc xảy ra, mỗi bên lại hiểu "đương nhiên" theo một kiểu. Bài này giải thích nghĩa vụ hợp tác lấp những khoảng trống đó như thế nào.
Hợp đồng là việc làm chung, không phải hai việc làm riêng
Phần lớn hợp đồng chỉ chạy được khi cả hai bên cùng góp phần. Thợ không thể sửa nhà nếu chủ nhà không giao chìa khoá; công ty kế toán không thể làm báo cáo nếu khách không gửi chứng từ; nhà thiết kế không thể giao bản vẽ nếu khách không duyệt từng bước. Nghĩa vụ chính của bên này phụ thuộc vào những việc nhỏ của bên kia.
Nguyên tắc thiện chí đòi hỏi mỗi bên làm những việc nhỏ đó một cách đầy đủ và đúng lúc, kể cả khi hợp đồng không ghi rõ. Một bên chậm cung cấp thông tin, chậm duyệt, chậm giao mặt bằng thì không thể đòi bên kia giữ nguyên tiến độ như chưa có chuyện gì.
Theo cách hiểu thông thường, nghĩa vụ hợp tác cũng không bắt bạn làm thay việc của bên kia. Bạn chỉ phải làm phần để bên kia có thể làm được việc của họ, báo cho họ những gì họ cần biết, và không dựng thêm rào cản.
Những dạng hợp tác thường gặp và ví dụ vi phạm
Bảng dưới gom các dạng hợp tác hay được nhắc tới khi đánh giá việc thực hiện hợp đồng, mỗi dạng kèm một ví dụ giả định về cách làm sai.
| Dạng hợp tác | Nội dung | Ví dụ giả định khi thiếu |
|---|---|---|
| Cung cấp điều kiện làm việc | Giao mặt bằng, tài liệu, quyền truy cập, mẫu vật đúng hẹn | Khách thuê làm website nhưng hai tháng không gửi nội dung và hình ảnh, rồi đòi phạt chậm |
| Báo tin kịp thời | Thông báo sự cố, thay đổi, rủi ro ảnh hưởng tới việc của bên kia | Nhà cung cấp biết lô hàng sẽ trễ hai tuần nhưng đợi tới ngày giao mới báo |
| Tiếp nhận đúng hạn | Nhận hàng, nhận bàn giao, nghiệm thu khi bên kia đã sẵn sàng | Bên mua không đến nhận hàng theo lịch, hàng tươi hư hỏng tại kho bên bán |
| Phản hồi trong thời gian hợp lý | Duyệt, góp ý, xác nhận khi bên kia gửi | Chủ đầu tư giữ bản vẽ không duyệt suốt ba tuần, thợ không thể thi công |
| Hạn chế thiệt hại khi có trục trặc | Chủ động làm những gì hợp lý để thiệt hại không lớn thêm | Thấy mái dột trong nhà thuê nhưng không báo, để nước làm hỏng đồ đạc |
Mỗi dạng hợp tác có thể gắn với một quy định riêng trong Bộ luật Dân sự 2015, như quy định về chậm tiếp nhận việc thực hiện nghĩa vụ hay nghĩa vụ ngăn chặn, hạn chế thiệt hại. Nguyên tắc thiện chí là sợi dây nối chúng lại với nhau.
Chậm tiếp nhận: khi bên có quyền lại là bên gây trễ
Một tình huống pháp luật dân sự có quy định riêng là chậm tiếp nhận việc thực hiện nghĩa vụ: bên có nghĩa vụ đã sẵn sàng làm, nhưng bên có quyền không tiếp nhận đúng hạn. Khi đó, bên chậm tiếp nhận phải chịu rủi ro và chi phí phát sinh do việc chậm của mình, ở mức nguyên lý như vậy; chi tiết bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Ví dụ giả định: một cơ sở trồng hoa ở Lâm Đồng ký giao hai nghìn cành hoa cho một tiệm hoa ở Đà Nẵng vào sáng mùng tám tháng ba. Xe hoa tới đúng giờ nhưng tiệm đóng cửa, chủ tiệm không nghe máy. Tài xế chờ ba tiếng rồi phải chở hoa về kho lạnh thuê gần đó. Phần chi phí lưu kho và hoa héo khó có thể đổ cho bên giao hàng.
Bài học cho bên giao: khi bên kia không tiếp nhận, hãy ghi lại bằng chứng mình đã sẵn sàng giao, như ảnh chụp có thời gian, tin nhắn, cuộc gọi nhỡ, và làm những gì hợp lý để giữ hàng. Bài học cho bên nhận: nếu không thể nhận đúng hạn, báo trước và thoả thuận lại, đừng để bên kia tự xoay xở.
Báo tin trong lúc thực hiện: báo gì, báo khi nào
Báo khi có trục trặc ảnh hưởng tới bên kia. Thiếu nguyên liệu, máy hỏng, người làm ốm, thời tiết bất thường: những chuyện này xảy ra với ai cũng được. Điều nguyên tắc đòi hỏi là báo ngay khi biết, để bên kia còn kịp xoay xở, chứ không phải giấu tới khi không thể giấu được nữa.
Báo khi phát hiện vấn đề ở phía bên kia. Thợ điện phát hiện bản vẽ của chủ nhà đặt ổ cắm ngay cạnh vòi nước; người dịch thuật thấy bản gốc khách gửi thiếu một trang. Người làm nghề biết vấn đề mà im lặng làm theo, rồi sau đó nói "làm đúng yêu cầu", là đi ngược với tinh thần hợp tác.
Báo bằng cách để lại dấu vết. Gọi điện thì nhanh, nhưng nên nhắn lại tóm tắt nội dung đã báo. Khi tranh chấp, câu hỏi đầu tiên thường là "bên kia biết từ lúc nào", và một tin nhắn có ngày giờ trả lời câu hỏi đó tốt hơn mọi lời kể.
Báo kèm đề xuất. Báo tin tốt nhất là báo kèm phương án: dời lịch, đổi vật liệu tương đương, làm trước phần khác. Đề xuất cho thấy bạn đang cố giữ hợp đồng chạy, chứ không chỉ thông báo để tránh trách nhiệm.
Những kiểu "đúng hợp đồng mà vẫn sai tinh thần"
Có những hành vi không vi phạm câu chữ nào của hợp đồng nhưng làm bên kia khốn đốn. Khi tranh chấp, những hành vi này thường bị đánh giá dưới góc độ thiện chí:
- Gửi yêu cầu duyệt vào tối thứ sáu với hạn trả lời sáng thứ hai, rồi coi im lặng là đồng ý.
- Thay đổi yêu cầu liên tục, mỗi lần một chút, rồi tính phạt chậm theo tiến độ ban đầu.
- Giữ lại tài liệu bên kia cần cho tới khi họ chấp nhận một điều kiện mới không có trong hợp đồng.
- Biết bên kia đang hiểu nhầm một điều khoản theo hướng bất lợi cho họ, im lặng để hưởng lợi.
- Chỉ liên lạc qua một kênh mà bên kia đã báo là không dùng được, rồi nói "đã thông báo".
Những hành vi này hiếm khi tự nó dẫn tới một chế tài riêng. Nhưng khi có tranh chấp về chậm tiến độ hay chất lượng, chúng thường làm thay đổi cách đánh giá lỗi thuộc về ai và ở mức nào.
Với người soạn hợp đồng, cách phòng tốt nhất là ghi rõ các nghĩa vụ phối hợp: ai cung cấp gì, thời gian phản hồi bao lâu, kênh liên lạc chính thức là gì. Những gì được ghi rõ thì không còn phải dựa vào nguyên tắc chung để tranh luận.
Khi hoàn cảnh thay đổi: hợp tác để điều chỉnh
Có những thay đổi lớn ngoài dự liệu làm việc thực hiện hợp đồng trở nên quá nặng nề cho một bên. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, trong đó các bên được kỳ vọng đàm phán lại trong thời hạn hợp lý. Đây là chủ đề riêng gắn với nguyên tắc tự do thoả thuận; ở đây chỉ nhấn vào một điểm: tinh thần hợp tác.
Khi một bên đề nghị bàn lại vì hoàn cảnh thay đổi thật sự, bên kia không buộc phải chấp nhận mọi điều chỉnh, nhưng việc từ chối gặp, từ chối trả lời, hay chỉ đáp lại bằng thư doạ kiện, khó được coi là hợp tác. Ngược lại, bên đề nghị cũng không được lấy cớ hoàn cảnh để đòi sửa những điều chỉ đơn giản là lỗ hơn dự tính.
Ví dụ giả định: một bếp ăn trường học ở Nghệ An ký hợp đồng mua thịt cả năm với giá cố định. Giữa năm, dịch bệnh trên đàn vật nuôi làm giá tăng vọt. Nhà cung cấp đề nghị gặp, đưa số liệu, đề xuất chia phần chênh lệch trong ba tháng. Dù kết quả có thể là không thống nhất được, việc cả hai ngồi lại với số liệu thật chính là cách hành xử mà nguyên tắc hướng tới.
Nghĩa vụ hợp tác trong một số hợp đồng quen thuộc
Thuê nhà, thuê mặt bằng. Bên thuê báo ngay khi nhà hư hỏng cần sửa, tạo điều kiện cho chủ nhà vào kiểm tra theo hẹn; chủ nhà sửa chữa phần thuộc trách nhiệm của mình trong thời gian hợp lý, báo trước khi cần vào nhà. Ví dụ giả định: chủ nhà tự ý vào phòng khi người thuê vắng mặt để "kiểm tra" thì khó coi là hợp tác, dù nhà là của mình.
Hợp đồng dịch vụ. Bên thuê dịch vụ cung cấp thông tin, tài liệu, phương tiện cần thiết; bên làm dịch vụ báo khi thông tin không đủ hoặc có điều không thể làm như yêu cầu. Kế toán dịch vụ phát hiện chứng từ khách gửi thiếu mà vẫn làm cho kịp hạn, không hỏi lại, là bỏ mất cơ hội sửa sai cho cả hai bên.
Mua bán giao hàng nhiều đợt. Bên mua báo sớm khi thay đổi số lượng hay địa điểm nhận; bên bán báo sớm khi nguồn hàng có vấn đề. Mỗi đợt giao đều là một lần phối hợp, và tranh chấp thường bắt đầu từ một đợt mà một bên "tưởng bên kia biết rồi".
Hợp đồng lao động. Bộ luật Lao động 2019 đặt nguyên tắc hợp tác, thiện chí ngay từ khi giao kết. Trong quá trình làm việc, người sử dụng lao động bố trí điều kiện làm việc như đã cam kết; người lao động báo khi không thể làm việc theo lịch. Những chuyện nhỏ này quyết định không khí làm việc hơn bất kỳ điều khoản nào.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng không ghi nghĩa vụ phối hợp thì bên kia có phải hợp tác không?
Có. Nguyên tắc thiện chí, trung thực trong Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng cho cả giai đoạn thực hiện, kể cả phần hợp đồng không ghi. Tuy vậy, ghi rõ nghĩa vụ phối hợp trong hợp đồng giúp tránh tranh cãi về phạm vi của nghĩa vụ đó.
Bên kia chậm gửi tài liệu làm mình trễ hạn, có bị phạt chậm không?
Nếu chứng minh được việc trễ là do bên kia chậm cung cấp điều kiện cần thiết, khó buộc bạn chịu trách nhiệm về phần trễ đó. Bạn nên báo bằng văn bản ngay khi thấy việc chậm cung cấp ảnh hưởng tới tiến độ, và đề nghị điều chỉnh hạn.
Nghĩa vụ hợp tác có buộc mình chấp nhận sửa hợp đồng không?
Không. Hợp tác là thiện chí trao đổi, xem xét đề nghị của bên kia một cách nghiêm túc, chứ không phải nghĩa vụ đồng ý. Bạn vẫn có quyền giữ nguyên điều đã thoả thuận, miễn là không cố tình cản trở việc thực hiện.
Báo tin qua điện thoại có được tính là đã báo không?
Có thể được, nhưng khó chứng minh. Nên nhắn lại hoặc gửi email tóm tắt nội dung đã báo, ngày giờ, người nhận. Nếu hợp đồng quy định kênh thông báo chính thức, hãy dùng đúng kênh đó để tránh tranh cãi.
Thấy bên kia sắp làm sai mà không nói, có sao không?
Nếu bạn là người làm nghề, nắm rõ chuyên môn và biết việc làm sai sẽ gây thiệt hại, im lặng có thể bị đánh giá là thiếu thiện chí, ảnh hưởng tới việc xác định lỗi khi tranh chấp. Cách an toàn là báo bằng văn bản và để bên kia quyết định.