"Hợp đồng là luật giữa các bên" là cách nói ngắn gọn cho một ý: thoả thuận hợp pháp ràng buộc những người đã giao kết giống như luật ràng buộc mọi người, không bên nào được tự ý sửa hay bỏ, nhưng sức ràng buộc ấy chỉ đặt lên các bên, không tự động đặt lên người ngoài. Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện ý này khi quy định từ lúc hợp đồng có hiệu lực, các bên phải thực hiện quyền và nghĩa vụ theo cam kết, và hợp đồng chỉ bị sửa đổi, huỷ bỏ theo thoả thuận của các bên hoặc theo quy định của pháp luật.
Câu nói có hai vế, và người ta thường chỉ nhớ một. Vế thứ nhất là sức nặng: đã ký thì phải làm. Vế thứ hai là giới hạn: chỉ những người đã ký mới phải làm. Bài này giải thích cả hai vế, cùng những ngoại lệ khiến một hợp đồng hết ràng buộc trước hạn.
Vế thứ nhất: thoả thuận có sức nặng như luật
Vì sao lại so hợp đồng với luật? Bởi vì khi hai bên đã thoả thuận hợp pháp, Nhà nước đứng ra bảo đảm thực hiện thoả thuận ấy giống như bảo đảm thực hiện một quy định pháp luật. Bên bị vi phạm có thể yêu cầu toà buộc bên kia thực hiện, bồi thường, hoặc chịu phạt theo đúng điều đã cam kết. Bản án công nhận và cưỡng chế thi hành một thoả thuận tư cũng nghiêm như khi áp dụng một điều luật.
Điều này dẫn tới một hệ quả quan trọng: khi có tranh chấp, câu hỏi đầu tiên là "hợp đồng nói gì", chứ không phải "luật nói gì". Phần lớn quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015 chỉ được dùng để lấp chỗ trống khi các bên không thoả thuận. Ví dụ giả định: hai bên ghi rõ hàng giao tại kho bên mua ở Đà Nẵng, bên bán chịu phí vận chuyển. Điều luật mặc định về địa điểm giao hàng không còn được dùng tới, vì các bên đã tự đặt "luật" của mình.
Sức nặng ấy cũng có nghĩa là thay đổi hoàn cảnh thông thường không làm thay đổi nghĩa vụ. Giá vật liệu tăng một chút, người mua đổi ý, người bán tìm được khách trả cao hơn — những chuyện này là rủi ro kinh doanh mà mỗi bên tự gánh. Chỉ khi hoàn cảnh thay đổi ở mức cơ bản, vượt ngoài khả năng lường trước, luật mới mở đường cho việc đàm phán lại, và đó là một chế định riêng với điều kiện khá chặt.
Không bên nào được tự ý sửa: những tình huống hay gặp
Chủ nhà báo tăng giá thuê giữa kỳ. Nếu hợp đồng không có điều khoản cho phép điều chỉnh giá, việc chủ nhà nhắn "từ tháng sau tăng thêm" chỉ là một đề nghị. Người thuê có quyền không đồng ý và tiếp tục trả giá cũ đến hết thời hạn đã thoả thuận.
Công ty đổi chính sách hoa hồng cho cộng tác viên. Một thông báo nội bộ không tự động sửa hợp đồng đã ký với từng cộng tác viên. Muốn áp dụng chính sách mới cho hợp đồng đang chạy, công ty cần sự đồng ý của họ, hoặc hợp đồng phải có sẵn cơ chế điều chỉnh mà hai bên đã chấp nhận từ đầu.
Người mua tự trừ tiền vì cho rằng hàng chậm. Nếu hợp đồng có điều khoản phạt chậm giao, bên mua có căn cứ yêu cầu phạt; nhưng tự ý khấu trừ một khoản không có trong thoả thuận là một bên đang tự viết lại hợp đồng. Cách đúng là yêu cầu bằng văn bản và thương lượng, nếu không được thì nhờ cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Thợ đổi vật tư "cho tương đương". Hai bên đã thống nhất loại vật tư thì thợ không được tự thay, dù cho rằng loại mới tốt ngang. Muốn thay phải hỏi và được chủ nhà đồng ý; im lặng không đương nhiên là đồng ý, trừ khi các bên đã có thói quen như vậy hoặc đã thoả thuận trước.
Vế thứ hai: hợp đồng chỉ ràng buộc người đã giao kết
Luật gọi đây là tính tương đối của hợp đồng. Hai người thoả thuận với nhau không thể đặt nghĩa vụ lên một người thứ ba không tham gia. Ví dụ giả định: anh Phúc bán căn hộ cho chị Mai và hai người ghi trong hợp đồng rằng "ban quản lý chung cư có trách nhiệm cấp thẻ cư dân mới trong ba ngày". Ban quản lý không ký hợp đồng ấy, nên câu này không buộc được họ; quan hệ giữa ban quản lý và chủ căn hộ được điều chỉnh bởi quy chế của toà nhà và luật nhà ở.
Tương tự, một người con không phải trả khoản nợ cha mẹ vay chỉ vì là con. Khi cha mẹ qua đời, nghĩa vụ tài sản được thanh toán từ di sản; người thừa kế chịu trong phạm vi di sản nhận được, chứ không phải gánh bằng tài sản riêng của mình. Đây là một ứng dụng quen thuộc của vế thứ hai.
Tính tương đối cũng có mặt ngược. Hợp đồng có thể mang lại quyền cho người thứ ba nếu các bên muốn vậy: hợp đồng bảo hiểm nhân thọ chỉ định người thụ hưởng, hợp đồng gửi hàng cho người nhận ở tỉnh khác. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng về hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba, cho người thứ ba quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ thực hiện. Đặt quyền cho người ngoài thì được; đặt nghĩa vụ lên họ mà không có sự đồng ý của họ thì không.
Dù không ràng buộc người ngoài, hợp đồng vẫn phải được người ngoài tôn trọng. Một người biết rõ hai bên đã ký hợp đồng mà cố tình xúi một bên phá vỡ để mình hưởng lợi có thể phải chịu trách nhiệm theo các quy định về bồi thường thiệt hại, tuỳ tình huống cụ thể.
Khi một bên đổi chủ, sáp nhập hay chuyển giao hợp đồng
Tính tương đối không có nghĩa là hợp đồng biến mất khi một bên thay đổi. Doanh nghiệp được sáp nhập, hợp nhất hay chia tách thì đơn vị kế tục thường tiếp nhận các quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp cũ theo Luật Doanh nghiệp; hợp đồng đang chạy vẫn tiếp tục, chỉ đổi tên người thực hiện. Một hộ kinh doanh đổi người đại diện cũng không tự động xoá các cam kết đã có với nhà cung cấp.
Ngược lại, một bên không thể tự ý "chuyển" hợp đồng của mình cho người khác để thoát nghĩa vụ. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép chuyển giao quyền yêu cầu mà không cần bên có nghĩa vụ đồng ý, chỉ cần thông báo cho họ (trừ một số trường hợp); nhưng chuyển giao nghĩa vụ thì phải được bên có quyền đồng ý. Ví dụ giả định: anh Toàn thuê mặt bằng ở Cần Thơ, giữa kỳ muốn sang lại cho người quen. Nếu chủ nhà không đồng ý, anh Toàn vẫn là người thuê và vẫn chịu trách nhiệm trả tiền, dù người khác đang dùng mặt bằng.
Lý do nằm ở chính nguyên tắc tự do thoả thuận: chủ nhà đã chọn anh Toàn làm người thuê, với khả năng trả tiền và cách sử dụng nhà mà họ đã đánh giá. Đổi người mà không hỏi là tước của họ quyền chọn đối tác. Vì vậy trước khi nhận lại một hợp đồng từ người khác, bạn nên kiểm tra bên còn lại đã đồng ý bằng văn bản hay chưa.
Hợp đồng thôi ràng buộc trong những trường hợp nào
Sức ràng buộc không kéo dài mãi. Bảng dưới gom những đường ra chính, ở mức nguyên tắc theo Bộ luật Dân sự 2015; điều kiện cụ thể của từng trường hợp cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Đường ra | Ai quyết định | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Hoàn thành hợp đồng | Tự nhiên chấm dứt khi các bên làm xong nghĩa vụ | Nên có biên bản nghiệm thu, thanh lý để tránh tranh cãi sau này |
| Hai bên thoả thuận chấm dứt hoặc sửa đổi | Các bên cùng đồng ý | Ghi rõ phần đã làm xử lý thế nào, tiền đã trả có hoàn lại không |
| Hết thời hạn | Theo điều khoản thời hạn đã ký | Hết hạn mà vẫn tiếp tục làm thì cần xem có hình thành gia hạn ngầm hay không |
| Huỷ bỏ hoặc đơn phương chấm dứt do bên kia vi phạm | Một bên, khi có căn cứ luật hoặc hợp đồng cho phép | Phải báo cho bên kia; làm sai căn cứ thì chính mình thành bên vi phạm |
| Không thể thực hiện được | Theo luật, khi đối tượng không còn hoặc nghĩa vụ không thể làm | Cần chứng minh nguyên nhân; có thể liên quan sự kiện bất khả kháng |
| Toà điều chỉnh hoặc chấm dứt do hoàn cảnh thay đổi cơ bản | Toà, sau khi các bên đã đàm phán lại không được | Điều kiện chặt, không áp dụng cho rủi ro thương mại thông thường |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng: không có đường ra nào là "một bên thấy bất lợi thì bỏ". Ngay cả quyền đơn phương chấm dứt cũng phải có căn cứ, hoặc do luật quy định, hoặc do chính hợp đồng cho phép từ trước.
Muốn sửa một hợp đồng đang chạy: làm theo thứ tự nào
Khi cần thay đổi điều đã ký, con đường ít rủi ro nhất là con đường đồng thuận. Một trình tự gọn thường gồm:
- Đọc lại hợp đồng xem có điều khoản điều chỉnh giá, thay đổi khối lượng, gia hạn hay chấm dứt sớm nào đã được thoả thuận sẵn không.
- Gửi đề nghị sửa đổi bằng văn bản hoặc tin nhắn rõ ràng, nêu lý do và nội dung muốn thay, kèm thời hạn mong bên kia trả lời.
- Thương lượng; ghi lại những điểm đã thống nhất, kể cả qua tin nhắn, để sau này có căn cứ.
- Lập phụ lục hoặc văn bản sửa đổi có chữ ký của các bên, theo đúng hình thức của hợp đồng gốc nếu hợp đồng gốc phải công chứng hoặc chứng thực.
- Nếu bên kia không đồng ý, tiếp tục thực hiện hợp đồng như cũ trong lúc tìm cách khác, thay vì tự ý ngừng làm.
Tự ý ngừng thực hiện để gây sức ép là phản xạ phổ biến và cũng là cách nhanh nhất để biến mình từ bên có lý thành bên vi phạm. Với hợp đồng có giá trị lớn hoặc đang có dấu hiệu tranh chấp, nên nhờ người làm nghề luật đọc lại trước khi gửi bất kỳ thông báo chấm dứt nào.
Câu nói này không có nghĩa là gì
"Hợp đồng là luật giữa các bên" không có nghĩa hợp đồng đứng trên luật. Thoả thuận chỉ có sức nặng như luật khi chính nó hợp pháp. Điều khoản vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội hay đặt người lao động, người tiêu dùng vào vị trí kém hơn mức luật bảo đảm thì không được Nhà nước bảo đảm thi hành, dù đã ký.
Câu nói cũng không có nghĩa là câu chữ luôn thắng ý chí thật. Khi lời văn mập mờ hoặc mâu thuẫn, luật yêu cầu tìm ý chí chung của các bên, xét mục đích giao kết và tập quán. Nếu điều khoản khó hiểu do một bên soạn sẵn, cách hiểu bất lợi thường được đặt về phía bên đã soạn.
Và câu nói không có nghĩa là quan hệ hợp tác phải cứng nhắc. Hai bên vẫn có thể thoả thuận lại bất cứ lúc nào. Sức ràng buộc chỉ ngăn một bên tự ý thay đổi, chứ không ngăn hai bên cùng thay đổi. Người làm ăn lâu năm hiểu điều này: hợp đồng là khung an toàn khi quan hệ trục trặc, còn khi quan hệ tốt thì thương lượng vẫn là công cụ chính.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia nhắn tin báo thay đổi điều khoản thì mình có phải chấp nhận không?
Không bắt buộc, nếu hợp đồng không có điều khoản cho phép bên đó tự điều chỉnh. Tin nhắn ấy chỉ là đề nghị sửa đổi. Bạn có thể trả lời đồng ý, đề nghị lại hoặc từ chối và tiếp tục thực hiện theo nội dung đã ký.
Im lặng không trả lời đề nghị sửa đổi có bị coi là đồng ý không?
Theo nguyên tắc chung, im lặng không phải là chấp nhận, trừ khi các bên đã thoả thuận trước như vậy hoặc đã có thói quen giao dịch như vậy. Để tránh hiểu lầm, khi không đồng ý bạn nên trả lời rõ ràng và giữ lại tin nhắn.
Hợp đồng giữa hai người có ràng buộc được người thứ ba không?
Hợp đồng không tự đặt được nghĩa vụ lên người không tham gia giao kết. Tuy vậy hợp đồng có thể đem lại quyền cho người thứ ba, như người thụ hưởng bảo hiểm hay người nhận hàng, theo quy định về hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba.
Con có phải trả nợ thay cha mẹ đã mất không?
Nghĩa vụ tài sản của người đã mất được thanh toán từ di sản họ để lại. Người thừa kế thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản nhận được, không phải lấy tài sản riêng của mình để trả, trừ khi họ tự nguyện hoặc có thoả thuận khác.
Sửa đổi hợp đồng có cần làm thành văn bản không?
Luật không phải lúc nào cũng đòi văn bản, nhưng nên làm phụ lục có chữ ký các bên để dễ chứng minh. Nếu hợp đồng gốc thuộc loại luật bắt buộc công chứng hoặc chứng thực thì phần sửa đổi thường cũng phải theo hình thức đó.
Đã ký hợp đồng rồi, thấy bất lợi thì có cách nào thoát không?
Đường ra hợp pháp gồm thoả thuận chấm dứt với bên kia, dùng quyền chấm dứt nếu hợp đồng hoặc luật cho phép, yêu cầu tuyên vô hiệu khi có căn cứ như bị lừa dối, đe doạ. Riêng việc thấy bất lợi thì chưa phải căn cứ để tự ý bỏ hợp đồng.