Về nguyên tắc, khi chưa ký hợp đồng thì mỗi bên vẫn có quyền dừng đàm phán, vì tự do giao kết bao gồm cả tự do không giao kết. Tuy vậy, quyền đó không tuyệt đối: nếu bạn đã đưa ra một đề nghị có thời hạn, đã nhận cọc, đã cam kết bằng văn bản, hay đàm phán mà không hề có ý định ký chỉ để bên kia lỡ cơ hội khác, việc bỏ ngang có thể làm phát sinh trách nhiệm.
Câu hỏi này hay gặp ở chủ hộ kinh doanh đang thương lượng thuê mặt bằng, doanh nghiệp nhỏ đang chọn nhà cung cấp, hay người đang được mời về làm việc rồi bị huỷ vào phút chót. Bài này giải thích những mốc làm thay đổi câu trả lời, theo nguyên tắc thiện chí trong giai đoạn xác lập giao dịch.
Tự do không ký là một phần của tự do hợp đồng
Đàm phán là quá trình thăm dò. Hai bên đưa ra điều kiện, mặc cả, tìm hiểu nhau, và kết quả có thể là không đi đến đâu. Nếu mỗi lần ngồi vào bàn đàm phán đều có nguy cơ bị buộc trách nhiệm khi rút lui, sẽ chẳng ai dám bắt đầu một cuộc thương lượng nào.
Vì vậy, chỉ riêng việc bên kia không ký, hay đổi ý sau vài buổi gặp, thường không tạo ra quyền đòi bồi thường. Chi phí đi lại, thời gian chuẩn bị đề xuất, bản vẽ phác thảo nộp để chào thầu: đó là rủi ro kinh doanh mà mỗi bên tự gánh khi tham gia đàm phán.
Nhưng nguyên tắc thiện chí trong Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng cả ở giai đoạn xác lập, tức là cả trước khi hợp đồng ra đời. Bên đàm phán không được nói sai, không được giữ bên kia trong ảo tưởng, không được dùng bí mật nhận được khi đàm phán cho mục đích riêng. Chính những đòi hỏi đó tạo ra ranh giới cho quyền rút lui.
Những mốc làm thay đổi câu trả lời
Càng đi xa trong đàm phán, quyền rút lui càng bị ràng buộc. Bảng dưới tóm tắt những mốc thường gặp, mỗi mốc kèm ví dụ giả định.
| Mốc | Ví dụ giả định | Hệ quả thường gặp |
|---|---|---|
| Mới trao đổi, chưa có đề nghị cụ thể | Hai bên gặp nhau hai lần bàn khả năng hợp tác mở quán | Rút lui tự do, mỗi bên tự chịu chi phí |
| Đã đưa ra đề nghị có nêu thời hạn trả lời | Chủ kho gửi đề nghị cho thuê, giữ giá trong 10 ngày | Bị ràng buộc trong thời hạn đó; giao kết với người khác trong hạn mà gây thiệt hại thì phải bồi thường |
| Đã nhận đặt cọc để bảo đảm việc giao kết | Bên cho thuê nhận cọc để giữ mặt bằng chờ ký hợp đồng thuê | Bên từ chối giao kết chịu hệ quả về tiền cọc theo luật hoặc thoả thuận |
| Đã ký biên bản ghi nhớ, thư thoả thuận | Hai công ty ký văn bản cam kết đàm phán độc quyền 30 ngày | Tuỳ nội dung: phần nào là cam kết rõ ràng thì có thể ràng buộc |
| Đàm phán không có ý định thật | Một bên giả vờ thương lượng để đối thủ không kịp ký với đối tác khác | Có thể bị coi là vi phạm thiện chí, phát sinh bồi thường nếu chứng minh được thiệt hại |
Số ngày trong bảng là ví dụ giả định. Mỗi đề nghị, mỗi văn bản cam kết có nội dung riêng; câu chữ của chính văn bản đó quyết định phần lớn câu trả lời.
Đề nghị giao kết có thời hạn: lời nói ràng buộc người nói
Bộ luật Dân sự 2015 coi đề nghị giao kết hợp đồng là việc thể hiện rõ ý định giao kết và chịu sự ràng buộc về đề nghị đó với bên đã được xác định cụ thể. Khi đề nghị có nêu thời hạn trả lời, bên đề nghị bị ràng buộc trong thời hạn ấy. Nếu trong thời gian chờ trả lời, bên đề nghị lại giao kết với người thứ ba và gây thiệt hại cho bên được đề nghị, thì phải bồi thường.
Ví dụ giả định: một xưởng in bao bì ở Tây Ninh gửi email cho khách hàng quen, báo giá cố định cho đơn hàng Tết, "giữ giá và giữ công suất máy tới hết ngày 15". Ngày 12, xưởng nhận một đơn lớn hơn của khách khác và nhận luôn, hết công suất. Ngày 14 khách quen trả lời đồng ý thì bị từ chối, phải đặt chỗ khác với giá cao hơn. Ở đây xưởng đã tự ràng buộc mình bằng thời hạn trong đề nghị.
Bài học cho bên đưa ra đề nghị: chỉ nêu thời hạn khi bạn thật sự sẵn sàng giữ lời trong thời hạn đó. Nếu muốn linh hoạt, hãy ghi rõ đây chỉ là báo giá tham khảo, có thể thay đổi, hoặc đề nghị chỉ có hiệu lực khi còn công suất. Câu chữ rõ ràng giúp cả hai bên biết mình đang đứng ở đâu.
Khi đàm phán trở thành công cụ gây hại
Đàm phán không có ý định ký. Có người ngồi vào bàn chỉ để moi thông tin về giá, về công nghệ, về danh sách khách hàng của bên kia. Thông tin bí mật nhận được trong quá trình giao kết phải được giữ bí mật và không được dùng cho mục đích riêng; vi phạm mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.
Kéo dài để bên kia lỡ cơ hội. Ví dụ giả định: một bên liên tục hứa "tuần sau ký", đề nghị bên kia giữ hàng, từ chối khách khác, rồi biến mất khi mùa bán đã qua. Nếu chứng minh được bên đó biết rõ mình không ký mà vẫn cố tình giữ chân, lập luận về vi phạm thiện chí và trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng có cơ sở để đặt ra. Thực tế, chứng minh ý định là phần khó nhất.
Nói sai để dụ bên kia đầu tư trước. Một bên khẳng định "chắc chắn ký, cứ sửa mặt bằng trước đi" để bên kia bỏ tiền sửa chữa, rồi rút lui không lý do. Lời khẳng định được ghi lại bằng tin nhắn, email là dấu vết quan trọng. Dù vậy, bên đã bỏ tiền trước khi có hợp đồng cũng mang một phần rủi ro do chính mình chọn.
Bảo vệ mình khi đang đàm phán
Dù bạn ở phía nào, vài thói quen giúp giảm rủi ro bị bỏ ngang hoặc bị buộc trách nhiệm oan:
- Phân biệt rõ trong văn bản đâu là báo giá tham khảo, đâu là đề nghị có thời hạn.
- Không bỏ tiền đầu tư lớn trước khi có hợp đồng hoặc ít nhất một văn bản cam kết có phân chia chi phí nếu không ký.
- Khi trao thông tin nhạy cảm, ký thoả thuận bảo mật trước; trao từng phần theo tiến độ đàm phán.
- Nếu muốn ràng buộc đối phương giữ chỗ, dùng đặt cọc với nội dung rõ ràng về hệ quả khi một bên không ký.
- Khi quyết định rút lui, báo sớm và rõ ràng bằng văn bản, thay vì im lặng để bên kia tự đoán.
Bước cuối cùng thường bị bỏ qua nhất. Báo sớm việc mình không tiếp tục chính là cách thể hiện thiện chí rẻ nhất, và cũng là dấu vết cho thấy bạn không cố tình giữ chân ai.
Với hợp đồng lao động: được mời làm rồi bị huỷ
Tình huống hay gặp: ứng viên nhận thư mời làm việc, nghỉ chỗ cũ, rồi công ty mới huỷ trước ngày đi làm. Bộ luật Lao động 2019 đặt nguyên tắc giao kết hợp đồng lao động trên cơ sở thiện chí, hợp tác và trung thực, nhưng việc xác định có hợp đồng hay chưa phụ thuộc vào nội dung thư mời và các bước hai bên đã làm.
Nếu thư mời đã thể hiện đủ các nội dung chủ yếu và ứng viên đã chấp nhận bằng văn bản, có lập luận cho rằng quan hệ đã được xác lập ở một mức nhất định. Nếu thư chỉ là "mời trao đổi thêm", việc huỷ khó dẫn tới trách nhiệm. Mỗi trường hợp cần đọc kỹ câu chữ.
Lời khuyên thực tế cho ứng viên là chỉ nộp đơn nghỉ việc ở chỗ cũ khi đã ký hợp đồng hoặc nhận văn bản cam kết rõ ràng. Với người tuyển dụng, đừng gửi thư mời khi chưa chắc chắn về vị trí, vì đó là lời hứa mà người khác sẽ dựa vào để thay đổi cuộc sống của họ.
Phía bị bỏ ngang nên làm gì
Nếu bạn là bên bị rút lui vào phút chót, hãy bình tĩnh tách cảm giác bị phụ lòng khỏi câu hỏi pháp lý. Một số việc nên làm theo thứ tự:
- Tập hợp lại mọi văn bản đã trao đổi: email, tin nhắn, báo giá, biên bản ghi nhớ, giấy nhận cọc, và xếp theo ngày.
- Xác định mình đang ở mốc nào trong bảng phía trên: mới trao đổi, đã có đề nghị có thời hạn, đã có cọc, hay đã có cam kết bằng văn bản.
- Liệt kê thiệt hại thật đã phát sinh và chứng từ đi kèm, tách riêng khoản lẽ ra vẫn phải chi dù có ký hay không.
- Gửi văn bản hỏi lý do và nêu rõ quan điểm của mình, giọng điềm tĩnh, không đe doạ.
- Cân nhắc giữa việc theo đuổi bồi thường với chi phí, thời gian và mối quan hệ làm ăn về sau; nhiều khi thương lượng chia chi phí là kết quả hợp lý nhất.
Nếu mốc của bạn chỉ là vài buổi trao đổi chưa có cam kết nào, khả năng đòi được bồi thường thấp, và thời gian của bạn có lẽ nên dành cho đối tác khác. Nếu đã có cọc hoặc đề nghị có thời hạn bị vi phạm, bạn có cơ sở rõ hơn để yêu cầu.
Một điều cũng cần nhớ: bên kia rút lui có thể vì lý do chính đáng mà bạn chưa biết, như thay đổi tài chính, chính sách nội bộ hay một rủi ro họ mới phát hiện. Hỏi lý do trước khi kết luận giúp giữ cửa cho lần hợp tác khác.
Câu hỏi thường gặp
Đàm phán nhiều buổi rồi bên kia không ký, có đòi được chi phí đi lại không?
Thường là không. Chi phí bỏ ra trong quá trình đàm phán là rủi ro chung mà mỗi bên tự gánh. Chỉ khi bên kia có hành vi vi phạm thiện chí như nói sai, cố tình giữ chân hoặc dùng bí mật của bạn, mới có cơ sở đặt vấn đề bồi thường.
Báo giá có ghi thời hạn thì có bắt buộc phải bán đúng giá đó không?
Nếu báo giá đủ rõ để được coi là đề nghị giao kết và có thời hạn trả lời, bên báo giá bị ràng buộc trong thời hạn đó. Nếu chỉ là báo giá tham khảo, có ghi rõ có thể thay đổi, thì mức ràng buộc yếu hơn nhiều. Câu chữ của chính báo giá quyết định.
Biên bản ghi nhớ có giá trị pháp lý không?
Tuỳ nội dung. Phần chỉ thể hiện mong muốn hợp tác thường không ràng buộc. Phần ghi cam kết cụ thể như bảo mật, độc quyền đàm phán trong một thời gian, phân chia chi phí, có thể ràng buộc như một thoả thuận riêng. Hai bên nên ghi rõ phần nào có giá trị ràng buộc.
Đã nhận cọc giữ chỗ rồi đổi ý không ký thì xử lý ra sao?
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về đặt cọc: nếu bên nhận cọc từ chối giao kết thì phải trả lại tiền cọc và một khoản tương đương, trừ khi các bên thoả thuận khác. Bạn nên đọc kỹ văn bản đặt cọc vì thoả thuận riêng có thể thay đổi hệ quả.
Làm sao chứng minh bên kia đàm phán không có ý định thật?
Rất khó chứng minh ý định trực tiếp. Thường phải dựa vào chuỗi sự việc: lời hứa ký được lặp lại, yêu cầu bạn giữ hàng hoặc từ chối khách khác, việc họ đã ký với bên khác từ trước. Nếu tranh chấp có giá trị lớn, nên nhờ người làm nghề luật đánh giá chứng cứ.