Công khai là đưa thông tin ra cho người dân biết; minh bạch là thông tin đó rõ ràng, đầy đủ, hiểu được; trách nhiệm giải trình là nghĩa vụ của cơ quan, người có thẩm quyền phải giải thích, làm rõ về quyết định, hành vi của mình khi có yêu cầu hợp lệ. Ba nguyên tắc đi thành chuỗi: không công khai thì không ai biết, công khai mà không minh bạch thì biết cũng như không, và có minh bạch mà không có giải trình thì người dân không có cách hỏi lại.
Ở Việt Nam, các nguyên tắc này xuất hiện trong nhiều luật, rõ nhất là Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 với các quy định về công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị và về trách nhiệm giải trình. Bài này giải thích từng nguyên tắc ở mức nền, người dân có thể dùng chúng thế nào cho việc của mình, và những giới hạn để quyền yêu cầu giải trình không biến thành quấy nhiễu. Bài không đánh giá cơ quan cụ thể nào.
Vì sao quyền lực công phải đi kèm giải thích
Nguyên tắc cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép chỉ có ý nghĩa nếu người khác kiểm tra được cơ quan có làm đúng không. Việc kiểm tra cần hai thứ: biết cơ quan đã làm gì, và được nghe cơ quan giải thích vì sao làm như vậy. Công khai đáp ứng thứ nhất, giải trình đáp ứng thứ hai.
Có một lý do thực tế nữa: người dân phải chấp hành quyết định của cơ quan nhà nước, kể cả khi không đồng ý, cho đến khi quyết định bị sửa hay huỷ. Đổi lại, cơ quan có nghĩa vụ giải thích. Một quyết định được giải thích rõ ràng dễ được chấp nhận hơn, và nếu có sai sót thì cũng dễ phát hiện, sửa chữa hơn.
Trách nhiệm giải trình khác với trách nhiệm kỷ luật hay trách nhiệm bồi thường. Giải trình là trình bày, làm rõ; nó không mặc nhiên có nghĩa là đã sai. Một cơ quan làm đúng vẫn có nghĩa vụ giải trình khi được yêu cầu hợp lệ, và chính việc giải trình rõ ràng là cách cơ quan cho thấy mình làm đúng.
Ba nguyên tắc này cũng gắn với những quyền khác đã được nói ở các bài cùng danh mục: quyền tiếp cận thông tin cho phép bạn đòi thông tin đã có; trách nhiệm giải trình cho phép bạn đòi lời giải thích về một quyết định cụ thể; khiếu nại, khởi kiện cho phép bạn đòi sửa sai. Dùng đúng công cụ cho đúng nhu cầu giúp việc của bạn đi nhanh hơn và tránh việc một văn bản bị chuyển qua lại giữa các bộ phận vì gửi nhầm kênh.
Phân biệt ba nguyên tắc
Ba khái niệm hay được nói chung một hơi. Tách riêng giúp bạn biết mình đang đòi hỏi điều gì.
| Nguyên tắc | Câu hỏi nó trả lời | Hình thức thường gặp | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Công khai | Thông tin có được đưa ra không? | Niêm yết, đăng trên cổng thông tin, công báo, họp dân | Phường niêm yết danh sách hộ được hỗ trợ sau thiên tai |
| Minh bạch | Thông tin có rõ ràng, đầy đủ, hiểu được không? | Ghi rõ tiêu chí, căn cứ, cách tính; dùng ngôn ngữ phổ thông | Danh sách kèm tiêu chí xét và cách tính mức hỗ trợ |
| Trách nhiệm giải trình | Cơ quan có giải thích khi được hỏi không? | Trả lời bằng văn bản, làm việc trực tiếp, đối thoại | Một hộ không có tên hỏi vì sao; phường trả lời căn cứ và lý do |
Trong ví dụ giả định, nếu chỉ có danh sách mà không có tiêu chí, việc công khai đã có nhưng chưa minh bạch. Nếu hộ không có tên hỏi mà không nhận được trả lời, nguyên tắc giải trình chưa được thực hiện. Mỗi khâu hỏng một kiểu, và người dân nên hỏi đúng khâu.
Người dân có thể yêu cầu giải trình những gì
Quyết định, hành vi ảnh hưởng trực tiếp tới mình. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Ví dụ giả định: một hộ kinh doanh bị từ chối gia hạn một giấy phép và muốn biết căn cứ, lý do cụ thể. Yêu cầu giải trình nhằm làm rõ, khác với khiếu nại nhằm sửa hoặc huỷ quyết định.
Việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao. Người dân có thể hỏi về cách cơ quan thực hiện một nhiệm vụ có ảnh hưởng tới mình, chẳng hạn tiến độ một thủ tục đã quá hẹn, hay cách phân bổ một chương trình hỗ trợ ở địa phương.
Nội dung giải trình nên cụ thể. Yêu cầu giải trình hiệu quả hỏi về một quyết định, một hành vi, một khoảng thời gian cụ thể, và nói rõ mình muốn được làm rõ điểm nào. Câu hỏi chung chung về "hoạt động của cơ quan" thường không được xử lý theo cơ chế này.
Kênh gửi yêu cầu. Yêu cầu thường được gửi bằng văn bản hoặc trình bày trực tiếp tới cơ quan, người có thẩm quyền đã ra quyết định hoặc thực hiện hành vi. Thủ tục, thời hạn cụ thể theo quy định hiện hành về trách nhiệm giải trình, bạn nên hỏi tại nơi tiếp nhận.
Những trường hợp cơ quan có thể không giải trình
Quyền yêu cầu giải trình có giới hạn hợp lý, để không làm tê liệt công việc của cơ quan và để bảo vệ thông tin cần bảo vệ. Ở mức nguyên tắc, cơ quan có thể không giải trình khi:
- Nội dung thuộc thông tin mật hoặc thông tin mà luật không cho tiếp cận.
- Nội dung đã được giải trình trước đó cho chính người yêu cầu, không có tình tiết mới.
- Người yêu cầu không có quyền, lợi ích liên quan trực tiếp trong những trường hợp quy định đòi hỏi điều này.
- Nội dung đang được giải quyết theo thủ tục khác như khiếu nại, tố cáo, vụ án tại toà, khi đó đi theo thủ tục tương ứng.
- Yêu cầu mang tính xúc phạm, đe doạ, hoặc người yêu cầu không phải là người có năng lực hành vi theo quy định mà không qua người đại diện.
Các trường hợp cụ thể do văn bản hiện hành quy định. Khi cơ quan không giải trình, họ cũng nên cho biết lý do để người dân hiểu mình cần đi theo kênh nào khác.
Viết yêu cầu giải trình có trọng tâm
Yêu cầu tốt giúp cơ quan trả lời nhanh và giúp bạn có văn bản làm căn cứ. Ví dụ giả định áp dụng cho một hộ kinh doanh bị từ chối gia hạn giấy phép:
- Ghi rõ người yêu cầu và quan hệ với việc được hỏi: chủ hộ kinh doanh có hồ sơ gia hạn đã nộp ngày nào.
- Nêu quyết định hoặc văn bản cần làm rõ: tên, ngày, cơ quan ban hành.
- Liệt kê từng điểm muốn được giải thích: căn cứ pháp lý nào, điều kiện nào chưa đáp ứng, tài liệu nào được dùng để đánh giá.
- Đề nghị hình thức trả lời: bằng văn bản hoặc làm việc trực tiếp có biên bản.
- Giữ bản sao yêu cầu và bằng chứng đã gửi.
- Sau khi nhận giải trình, quyết định bước tiếp: bổ sung điều kiện, nộp lại hồ sơ, hoặc khiếu nại nếu thấy giải trình không thoả đáng.
Giải trình không thay cho khiếu nại. Nếu bạn muốn quyết định bị sửa hay huỷ, cần theo thủ tục khiếu nại hoặc khởi kiện trong thời hiệu luật định. Giải trình thường là bước đầu giúp bạn hiểu đủ để quyết định có nên đi tiếp không.
Giải trình nhìn từ phía cơ quan: vì sao nó cũng có lợi
Nhiều người nghĩ trách nhiệm giải trình chỉ là gánh nặng đặt lên cơ quan nhà nước. Thực tế, một cơ chế giải trình vận hành tốt giúp chính cơ quan giảm bớt việc. Khi người dân được giải thích rõ ràng ngay từ đầu, số đơn khiếu nại, phản ánh kéo dài thường giảm, vì phần lớn bức xúc đến từ việc không hiểu vì sao mình bị từ chối hay vì sao người khác được mà mình không.
Giải trình cũng là cách để cơ quan tự rà lại quyết định của mình. Ví dụ giả định: khi chuẩn bị trả lời một hộ dân hỏi vì sao không có tên trong danh sách hỗ trợ, cán bộ phát hiện hồ sơ của hộ đó bị xếp nhầm nhóm. Việc sửa sai ở bước giải trình nhanh và ít tốn kém hơn nhiều so với khi sự việc đã đi tới khiếu nại hay toà án.
Với người dân, hiểu góc nhìn này giúp đặt yêu cầu giải trình đúng tinh thần: đây là đề nghị cơ quan cùng làm rõ, không phải buộc tội. Một yêu cầu viết theo hướng "đề nghị cho biết căn cứ, lý do" thường được trả lời nghiêm túc hơn một văn bản mở đầu bằng lời quy kết. Cách viết mềm không làm mất quyền của bạn; nó chỉ giúp nội dung được tiếp nhận đúng.
Công khai và minh bạch trong việc hằng ngày của người dân
Không phải mọi việc đều cần một văn bản yêu cầu. Phần lớn lợi ích của nguyên tắc công khai, minh bạch đến từ việc người dân biết tìm và đọc những gì đã được công khai: thủ tục hành chính niêm yết, kết quả giải quyết hồ sơ trên cổng dịch vụ công, dự toán và quyết toán ngân sách ở phần phải công khai, danh sách đối tượng thụ hưởng chính sách ở địa phương.
Ví dụ giả định: một khu dân cư ở Thanh Hoá được thông báo về dự án nâng cấp đường ngõ có huy động đóng góp. Theo tinh thần công khai, minh bạch, người dân có cơ sở để hỏi: tổng dự toán bao nhiêu, phần ngân sách bao nhiêu, phần huy động bao nhiêu, ai quản lý tiền, khi nào công bố quyết toán. Những câu hỏi này không mang tính đối đầu; chúng giúp đúng việc được làm đúng cách.
Đồng thời, người dân cũng là một phía của minh bạch. Khi cung cấp thông tin cho cơ quan nhà nước, bạn có nghĩa vụ trung thực; khi đăng tải lại thông tin được công khai, nên dùng đúng mục đích, không bình luận xúc phạm cá nhân cán bộ hay người dân khác. Minh bạch là để hai phía cùng làm việc trên căn cứ thật, không phải để công kích.
Câu hỏi thường gặp
Trách nhiệm giải trình khác khiếu nại thế nào?
Giải trình là yêu cầu cơ quan làm rõ, giải thích về quyết định hay hành vi. Khiếu nại là yêu cầu xem xét lại để sửa hoặc huỷ quyết định, hành vi mà bạn cho là trái luật, xâm phạm quyền lợi của mình. Bạn có thể yêu cầu giải trình trước để hiểu rõ, rồi mới quyết định có khiếu nại hay không.
Cơ quan có bắt buộc trả lời bằng văn bản không?
Tuỳ hình thức yêu cầu và quy định hiện hành. Giải trình có thể bằng văn bản hoặc làm việc trực tiếp có ghi biên bản. Nếu bạn cần căn cứ cho bước sau, nên đề nghị trả lời bằng văn bản ngay trong yêu cầu của mình.
Công khai thông tin có nghĩa là mọi thứ của cơ quan đều phải công khai không?
Không. Có những loại thông tin thuộc bí mật nhà nước, bí mật công tác, hoặc liên quan đời tư của người khác mà luật không cho công khai hoặc chỉ cho tiếp cận có điều kiện. Nguyên tắc là công khai là mặc định, còn hạn chế phải có căn cứ trong luật.
Doanh nghiệp có nghĩa vụ giải trình với người dân không?
Trách nhiệm giải trình theo nghĩa bài này chủ yếu là của cơ quan nhà nước và người có chức vụ, quyền hạn. Doanh nghiệp có những nghĩa vụ công bố thông tin, giải quyết khiếu nại của khách hàng, trả lời người lao động theo luật riêng, nhưng không theo cơ chế giải trình của cơ quan nhà nước.
Có thể yêu cầu giải trình thay cho người khác không?
Thông thường người yêu cầu phải có quyền, lợi ích liên quan, hoặc là người đại diện hợp pháp của người đó. Nếu bạn làm thay cho cha mẹ già hay người thân, nên chuẩn bị giấy uỷ quyền hoặc giấy tờ chứng minh quan hệ đại diện theo quy định.
Giải trình không thoả đáng thì làm gì tiếp?
Bạn có thể đề nghị làm rõ thêm điểm còn vướng, phản ánh tới cơ quan cấp trên, hoặc khiếu nại quyết định, hành vi nếu cho rằng nó trái luật. Hãy giữ lại văn bản giải trình, vì nó thường là tài liệu quan trọng cho bước tiếp theo.