Bộ luật Dân sự 2015 nêu năm nguyên tắc cơ bản tại Điều 3: bình đẳng; tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận; thiện chí, trung thực; không xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; và tự chịu trách nhiệm khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Năm câu ngắn này là nền của mọi giao dịch đời thường: mua bán, thuê nhà, vay mượn, tặng cho, uỷ quyền.
Bài này đi lần lượt từng nguyên tắc ở mức tổng quan, chỉ ra chúng phối hợp với nhau ra sao và đâu là những chỗ người ta hay hiểu lệch. Một số nguyên tắc có danh mục riêng trên trang với nhiều tình huống hơn; ở đây chỉ dựng bức tranh chung để bạn thấy năm mảnh ghép nằm cạnh nhau thế nào.
Vì sao pháp luật dân sự cần một bộ nguyên tắc riêng
Quan hệ dân sự là quan hệ giữa những người ngang hàng: người mua và người bán, chủ nhà và người thuê, hai người góp vốn làm ăn. Khác với quan hệ giữa người dân và cơ quan nhà nước, ở đây không bên nào có quyền ra lệnh cho bên kia. Vì vậy luật dân sự không thể quy định sẵn mọi thứ; phần lớn nội dung do chính các bên tự thoả thuận.
Khi để các bên tự quyết nhiều như vậy, luật cần vài điểm tựa chung để mọi thoả thuận đều đứng trên đó: các bên được đối xử ngang nhau, được tự quyết, phải ngay thẳng với nhau, không được dùng quyền của mình để làm hại người khác hay lợi ích chung, và ai hứa thì phải chịu trách nhiệm với lời hứa. Năm nguyên tắc ở Điều 3 chính là năm điểm tựa đó.
Bộ luật Dân sự 2015 còn có vai trò là luật chung cho các quan hệ tài sản và nhân thân giữa các chủ thể bình đẳng. Nhiều luật chuyên ngành như kinh doanh bất động sản, thương mại, bảo hiểm có quy định riêng, nhưng khi luật riêng không nói thì quay về Bộ luật Dân sự. Vì vậy năm nguyên tắc này có sức lan rất rộng, vượt ra khỏi các chương của chính bộ luật.
Năm nguyên tắc, nói bằng lời thường
Bình đẳng. Mọi cá nhân, pháp nhân đều bình đẳng, không được lấy bất kỳ lý do nào để phân biệt đối xử; được pháp luật bảo hộ như nhau về quyền nhân thân và quyền tài sản. Một doanh nghiệp lớn và một người bán hàng rong, khi ký hợp đồng với nhau, đứng ngang hàng trước luật.
Tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận. Các bên tự quyết có ký hay không, ký với ai, nội dung gì. Cam kết hợp pháp thì có hiệu lực thực hiện với các bên và phải được người khác tôn trọng. Giới hạn là không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Thiện chí, trung thực. Các bên phải ngay thẳng từ lúc đàm phán, khi thực hiện đến lúc chấm dứt quan hệ: không giấu thông tin quan trọng, không lợi dụng câu chữ để làm khó nhau, hợp tác để việc chung trôi chảy.
Không xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Quyền của bạn dừng lại ở chỗ bắt đầu quyền của người khác và lợi ích chung. Nguyên tắc này là gốc của quy định không cho lạm dụng quyền dân sự.
Tự chịu trách nhiệm. Ai không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ thì tự chịu hệ quả: thực hiện tiếp, bồi thường, chịu phạt vi phạm nếu đã thoả thuận. Không thể đẩy trách nhiệm sang người khác chỉ vì mình gặp khó.
Năm nguyên tắc phối hợp với nhau thế nào
Đọc riêng từng nguyên tắc dễ tưởng chúng độc lập, nhưng trong thực tế chúng giữ thăng bằng cho nhau. Tự do thoả thuận đứng một mình có thể biến thành "mạnh được yếu thua": bên có thế mạnh ép bên kia ký điều khoản bất lợi. Thiện chí và bình đẳng kéo nó lại. Ngược lại, nếu chỉ đề cao thiện chí mà quên tự chịu trách nhiệm, ai cũng có thể viện cớ "hoàn cảnh khó khăn" để không làm điều đã hứa.
Ví dụ giả định: chị Lan cho anh Bình thuê mặt bằng, hợp đồng ghi rõ giá thuê và thời hạn hai năm. Tự do thoả thuận cho phép hai bên chọn bất kỳ giá nào họ đồng ý. Tự chịu trách nhiệm buộc anh Bình trả đúng hạn dù việc kinh doanh không như ý. Nhưng nếu chị Lan biết mặt bằng sắp bị cắt điện dài ngày vì công trình bên cạnh mà không nói, thì nguyên tắc trung thực đặt câu hỏi về trách nhiệm của chị. Và nếu chị dùng quyền đòi lại mặt bằng đúng lúc anh vừa nhập hàng Tết chỉ để ép tăng giá, câu hỏi về lạm dụng quyền sẽ được đặt ra.
Không có công thức tính sẵn nguyên tắc nào nặng hơn. Toà và các bên phải nhìn toàn bộ hoàn cảnh: ai biết gì, ai có thế mạnh gì, điều khoản được thương lượng hay áp đặt, thiệt hại xảy ra do đâu. Chính vì vậy mà hiểu được năm nguyên tắc như một hệ thống quan trọng hơn thuộc từng câu.
Những chỗ người ta hay hiểu lệch
Mỗi nguyên tắc đều có một cách hiểu phổ biến nhưng chưa đúng. Bảng dưới đặt cách hiểu lệch cạnh cách hiểu gần với tinh thần luật hơn.
| Nguyên tắc | Hay hiểu là | Gần đúng hơn là |
|---|---|---|
| Bình đẳng | Hai bên phải được lợi như nhau | Hai bên ngang hàng về tư cách và được bảo hộ như nhau; kết quả lời lỗ do thoả thuận và thị trường |
| Tự do thoả thuận | Đã ký là chịu, bất kể nội dung | Ký hợp pháp thì phải thực hiện, nhưng điều khoản vi phạm điều cấm hay trái đạo đức xã hội không có hiệu lực |
| Thiện chí, trung thực | Phải kể hết mọi thứ cho bên kia | Phải cung cấp thông tin ảnh hưởng đến quyết định của bên kia mà mình biết; không buộc tiết lộ mọi chiến lược kinh doanh |
| Không xâm phạm lợi ích người khác | Không được làm gì khiến người khác thiệt | Cạnh tranh chính đáng có thể làm người khác thiệt mà không trái luật; điều cấm là xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp |
| Tự chịu trách nhiệm | Gặp bất khả kháng vẫn phải đền | Luật có những trường hợp được miễn hoặc giảm trách nhiệm; phải đối chiếu điều luật và hợp đồng cụ thể |
Cột "gần đúng hơn" chỉ là định hướng. Mỗi dòng đều có những quy định chi tiết đi kèm, và kết quả cuối cùng tuỳ hồ sơ cụ thể.
Nguyên tắc dân sự hiện ra trong những giao dịch quen thuộc
Dưới đây là vài giao dịch thường ngày và nguyên tắc chi phối rõ nhất, theo ví dụ giả định:
- Mua điện thoại cũ qua mạng: người bán phải nói thật tình trạng máy (trung thực); người mua đã nhận máy đúng mô tả thì không đòi trả lại chỉ vì đổi ý (tự chịu trách nhiệm).
- Cho bạn vay tiền không lãi: hai bên được tự thoả thuận thời hạn (tự do thoả thuận); bên vay không trả đúng hạn thì phải chịu hệ quả theo luật (tự chịu trách nhiệm).
- Góp tiền mua chung một lô hàng: phần ai nấy hưởng tương ứng phần góp, không ai được phân biệt chỉ vì góp ít hơn hay là người ngoài gia đình (bình đẳng).
- Sửa nhà sát vách: chủ nhà có quyền sửa, nhưng không được làm nứt tường, đổ nước sang nhà bên (không xâm phạm quyền của người khác).
- Ký hợp đồng thuê xe tự lái: các bên tự định tiền đặt cọc, mức đền khi hỏng xe, miễn là hợp pháp và được nói rõ trước khi ký (tự do thoả thuận kết hợp trung thực).
Danh mục về thiện chí – trung thực và danh mục về tự do thoả thuận trên trang có nhiều tình huống chi tiết hơn cho hai nguyên tắc được hỏi nhiều nhất.
Đi trọn năm nguyên tắc qua một giao dịch
Ví dụ giả định: anh Tuấn ở Cần Thơ bán lại chiếc máy may công nghiệp cho chị Hoa, chủ một tiệm may nhỏ. Lần theo giao dịch từ đầu đến cuối, bạn sẽ thấy năm nguyên tắc lần lượt xuất hiện:
- Lúc thương lượng, anh Tuấn là cá nhân, chị Hoa là chủ hộ kinh doanh; không ai được ưu tiên hơn chỉ vì quy mô hay nghề nghiệp. Đây là nguyên tắc bình đẳng.
- Hai người tự định giá, cách giao hàng, thời hạn bảo hành không chính thức trong một tháng. Không ai bị ép phải mua hay phải bán. Đây là tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận.
- Anh Tuấn biết mô tơ máy từng thay một lần; anh nói rõ điều đó trước khi chị Hoa quyết định. Đây là thiện chí, trung thực trong giai đoạn trước khi ký.
- Khi chở máy đi, anh Tuấn không được đỗ xe chắn lối đi chung của cả dãy nhà trọ suốt buổi chiều, dù việc giao hàng là quyền của anh. Đây là giới hạn không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
- Sau hai tuần máy hỏng đúng bộ phận anh Tuấn đã hứa bảo hành; anh phải sửa hoặc chịu chi phí như đã thoả thuận, không đổ cho "máy cũ thì vậy". Đây là tự chịu trách nhiệm.
Giao dịch nhỏ như vậy không cần ai đọc Bộ luật Dân sự, nhưng nếu xảy ra bất đồng, người giải quyết sẽ lần lại đúng năm câu hỏi trên.
Nguyên tắc dân sự và các luật chuyên ngành
Năm nguyên tắc của Bộ luật Dân sự không đứng một mình. Bộ luật Lao động 2019 có nguyên tắc riêng như bảo vệ người lao động, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng lao động. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 có nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng như bên yếu thế. Luật Thương mại có các nguyên tắc riêng cho hoạt động mua bán giữa thương nhân.
Khi một quan hệ vừa là dân sự vừa thuộc luật chuyên ngành, nguyên tắc chuyên ngành thường được ưu tiên ở phần nó điều chỉnh, còn nguyên tắc dân sự lấp phần còn lại. Ví dụ, hợp đồng lao động vẫn là một thoả thuận tự nguyện, nhưng tự do thoả thuận bị giới hạn bởi mức tối thiểu luật lao động đã định: thoả thuận kém hơn luật thì phần đó không có giá trị. Cách các văn bản ưu tiên nhau trong trường hợp mâu thuẫn là chuyện kỹ thuật hơn, thuộc chủ đề về hiệu lực và thứ bậc văn bản.
Điều nên nhớ là: dù bạn đang ở lĩnh vực nào, nếu giao dịch có hai bên ngang hàng thì năm nguyên tắc dân sự gần như luôn hiện diện ở phía sau, làm nền cho các quy định riêng.
Câu hỏi thường gặp
Năm nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự nằm ở đâu?
Chúng được ghi tại Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015, ngay trong chương những quy định chung. Bạn nên đọc nguyên văn để nắm câu chữ, vì nhiều chi tiết như "không được lấy bất kỳ lý do nào để phân biệt đối xử" hay giới hạn "điều cấm của luật, đạo đức xã hội" chỉ thấy rõ khi đọc đầy đủ.
Vi phạm nguyên tắc thiện chí có làm hợp đồng vô hiệu không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Có trường hợp dẫn tới vô hiệu, ví dụ giao dịch xác lập do bị lừa dối; có trường hợp hợp đồng vẫn có hiệu lực nhưng bên vi phạm phải bồi thường. Hệ quả cụ thể tuỳ hành vi và điều luật áp dụng, nên cần xem từng tình huống.
Tự do thoả thuận có nghĩa là muốn ghi gì vào hợp đồng cũng được?
Không. Thoả thuận chỉ có hiệu lực khi không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Ngoài ra, các luật chuyên ngành như lao động, tiêu dùng còn đặt thêm giới hạn để bảo vệ bên yếu thế, nên một số điều khoản dù hai bên đã ký vẫn không có giá trị.
Nguyên tắc bình đẳng có buộc hai bên phải được lợi như nhau không?
Không. Bình đẳng ở đây là bình đẳng về tư cách pháp lý và sự bảo hộ của luật, không phải bình đẳng về kết quả. Một bên có thể lời nhiều hơn vì thương lượng giỏi hơn, miễn là không có ép buộc, lừa dối hay lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của bên kia.
Gặp sự kiện bất khả kháng thì có còn phải tự chịu trách nhiệm không?
Nguyên tắc tự chịu trách nhiệm không loại trừ các trường hợp miễn trách nhiệm do luật quy định hoặc do các bên thoả thuận. Sự kiện bất khả kháng là một trong những căn cứ thường được xem xét. Tuy vậy, điều kiện để được miễn khá chặt, nên cần đối chiếu điều luật và hợp đồng cụ thể.
Doanh nghiệp làm ăn với nhau có áp dụng năm nguyên tắc này không?
Có. Quan hệ giữa các doanh nghiệp vẫn là quan hệ giữa những chủ thể bình đẳng, nên năm nguyên tắc dân sự vẫn làm nền. Luật Thương mại và các luật chuyên ngành có quy định riêng cho hoạt động thương mại, nhưng phần nào luật riêng không nói thì quay về Bộ luật Dân sự.