Trẻ em có quyền được bày tỏ ý kiến về những việc liên quan đến mình, và pháp luật Việt Nam biến quyền đó thành các nghĩa vụ cụ thể theo mốc tuổi: chọn người giám hộ cho trẻ từ đủ 6 tuổi phải xem xét nguyện vọng của trẻ; khi cha mẹ ly hôn, con từ đủ 7 tuổi phải được xem xét nguyện vọng về việc ở với ai; đổi họ, tên hay cho làm con nuôi một trẻ từ đủ 9 tuổi phải có sự đồng ý của chính trẻ.
Các mốc này nằm rải rác trong Luật Trẻ em 2016, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật Nuôi con nuôi 2010. Bài gom chúng lại theo một trục: luật phân biệt "xem xét nguyện vọng" với "phải có sự đồng ý" ra sao, vì sao lại là những mốc tuổi đó, và người lớn nên hỏi ý kiến trẻ thế nào để quyền này có thực chất.
Từ nguyên tắc chung đến nghĩa vụ cụ thể
Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về các vấn đề liên quan đến mình, và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, gia đình, cá nhân trong việc lắng nghe, xem xét những ý kiến đó phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành của trẻ. Tinh thần này cũng có trong Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em.
Nếu chỉ dừng ở nguyên tắc, quyền này rất dễ thành hình thức: người lớn hỏi cho có rồi quyết theo ý mình. Vì vậy các luật chuyên ngành đặt thêm những điểm buộc phải hỏi, gắn với những quyết định ảnh hưởng sâu nhất tới trẻ: ai chăm sóc mình, mình sống với ai, mình tên là gì, mình là con của ai.
Đây là một dạng bảo vệ bên yếu thế khác với người tiêu dùng hay người lao động. Ở đó, luật che chở bằng cách hạn chế quyền của bên mạnh. Ở đây, luật che chở bằng cách trao cho bên yếu một tiếng nói chính thức trong quyết định mà người khác đưa ra cho mình.
Các mốc tuổi chính và mức độ ràng buộc
Bảng dưới gom các mốc phổ biến nhất. Mức độ ràng buộc khác nhau: có chỗ chỉ phải xem xét, có chỗ không được làm nếu trẻ không đồng ý. Chi tiết thủ tục cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Mốc tuổi | Việc | Mức độ | Luật |
|---|---|---|---|
| Từ đủ 6 tuổi | Chọn người giám hộ cho người chưa thành niên | Phải xem xét nguyện vọng | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Từ đủ 7 tuổi | Giao con cho cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi khi ly hôn, thay đổi người trực tiếp nuôi | Phải xem xét nguyện vọng | Luật Hôn nhân và gia đình 2014 |
| Từ đủ 9 tuổi | Thay đổi họ, thay đổi tên | Phải có sự đồng ý của người đó | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Từ đủ 9 tuổi | Được nhận làm con nuôi | Phải có sự đồng ý của trẻ | Luật Nuôi con nuôi 2010 |
| Mọi độ tuổi | Các quyết định khác liên quan đến trẻ | Lắng nghe, xem xét phù hợp độ tuổi và mức độ trưởng thành | Luật Trẻ em 2016 |
Hai cột giữa cho thấy một thiết kế có chủ ý. Với chuyện ở với ai, luật để người lớn quyết vì đây là cân nhắc phức tạp, nhưng buộc họ nghe trẻ. Với chuyện tên gọi và quan hệ cha mẹ con nuôi, những thứ gắn chặt với danh tính, luật trao cho trẻ từ 9 tuổi quyền nói "không".
"Xem xét nguyện vọng" khác "phải có sự đồng ý" thế nào
Xem xét nguyện vọng. Người quyết định phải hỏi, phải ghi nhận và phải cân nhắc ý kiến của trẻ như một yếu tố thật. Nhưng họ có thể quyết khác nếu các yếu tố khác về lợi ích của trẻ nặng hơn. Ví dụ, toà có thể không giao con cho người mà con muốn ở cùng nếu người đó không bảo đảm được việc chăm sóc.
Phải có sự đồng ý. Thiếu sự đồng ý của trẻ thì việc đó không làm được, dù cha mẹ đều muốn. Một đứa trẻ mười tuổi không đồng ý đổi tên thì cơ quan đăng ký không thể đổi tên chỉ dựa vào đề nghị của cha mẹ.
Vì sao có hai mức. Luật cân giữa hai giá trị: tôn trọng chủ thể đang lớn lên và bảo vệ trẻ khỏi những lựa chọn chưa đủ chín. Chỗ nào hậu quả gắn với danh tính và trẻ đủ lớn để hiểu, luật trao quyền quyết định; chỗ nào cần cân nhắc nhiều mặt, luật trao quyền được lắng nghe.
Trẻ dưới mốc vẫn có tiếng nói. Các mốc tuổi là mức tối thiểu bắt buộc, không phải giới hạn trên. Một đứa trẻ năm tuổi vẫn có thể được hỏi về việc chuyển trường hay chọn hoạt động, và theo tinh thần Luật Trẻ em 2016, ý kiến đó nên được lắng nghe.
Ví dụ giả định: đổi họ cho con sau khi mẹ tái hôn
Ví dụ giả định: một người mẹ ở Thái Nguyên tái hôn, muốn đổi họ cho con gái mười một tuổi từ họ cha đẻ sang họ của người chồng mới để "cả nhà cùng họ". Người chồng mới đồng ý. Cô bé thì nói muốn giữ họ cũ vì vẫn gặp bố đẻ thường xuyên và đã quen với tên mình ở trường.
Ngoài các điều kiện khác của thủ tục thay đổi họ, Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu người từ đủ 9 tuổi trở lên phải đồng ý với việc thay đổi họ, tên của mình. Cô bé mười một tuổi không đồng ý thì việc đổi họ không thực hiện được theo đề nghị này. Đây là một trong những chỗ hiếm hoi mà ý kiến của trẻ có giá trị quyết định.
Câu chuyện cũng cho thấy giá trị của quyền này ngoài thủ tục: nó buộc người lớn phải nói chuyện với con trước khi làm. Một cuộc trò chuyện về lý do muốn đổi, về cảm xúc của con, có khi dẫn đến một giải pháp khác như chờ con lớn hơn tự quyết, thay vì một quyết định áp từ trên xuống.
Từ 15 tuổi: từ được hỏi ý kiến sang tự quyết một phần
Sau các mốc 6, 7, 9 tuổi, luật tiếp tục mở rộng tiếng nói của người trẻ theo tuổi. Từ đủ 15 tuổi, người chưa thành niên được Bộ luật Dân sự 2015 cho tự mình xác lập phần lớn giao dịch dân sự, trừ những giao dịch về tài sản có giá trị lớn, có đăng ký và một số giao dịch luật yêu cầu phải được người đại diện đồng ý. Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi cũng có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Ở tuổi này, người trẻ có thể đi làm, có thu nhập riêng trong những công việc phù hợp với lứa tuổi, theo các điều kiện riêng về lao động chưa thành niên mà bạn cần đối chiếu quy định hiện hành. Cách luật trao quyền dần dần như vậy phản ánh một ý tưởng nhất quán: năng lực tự quyết không bật lên đột ngột ở ngày sinh nhật thứ 18, mà lớn dần cùng đứa trẻ.
Với cha mẹ, cách nhìn này gợi ý một lộ trình trong gia đình: để con tự quyết những việc nhỏ từ sớm, lắng nghe con ở những việc lớn hơn, và chuyển giao dần quyền quyết định khi con chứng tỏ được sự chín chắn. Một người trẻ quen được hỏi ý kiến thường tự tin và cẩn trọng hơn khi bước vào tuổi tự chịu trách nhiệm.
Hỏi ý kiến trẻ thế nào cho có thực chất
Luật nói phải hỏi, nhưng ít nói hỏi thế nào. Từ góc độ thực hành, những bước sau giúp cha mẹ, người giám hộ, thầy cô hỏi ý kiến trẻ một cách tôn trọng và không gây áp lực:
- Giải thích cho trẻ việc gì đang được quyết định, bằng ngôn ngữ phù hợp với tuổi. Trẻ không thể có ý kiến về điều mình không hiểu.
- Nói rõ ý kiến của trẻ sẽ được dùng thế nào: là yếu tố được cân nhắc hay là điều kiện quyết định. Đừng hứa "con chọn gì cũng được" nếu thực tế không phải vậy.
- Chọn lúc và nơi trẻ thấy an toàn, tránh hỏi trước mặt người mà trẻ sợ làm buồn lòng. Trong tranh chấp giữa cha mẹ, trẻ thường bị kẹt giữa hai lòng trung thành.
- Không mua chuộc, không gây sức ép, không bắt trẻ "chọn phe". Ý kiến có được bằng quà cáp hay doạ dẫm không phản ánh nguyện vọng thật và có thể bị toà đánh giá thấp.
- Ghi lại ý kiến của trẻ một cách trung thực, kể cả khi nó khác mong muốn của người hỏi.
- Sau khi quyết định, giải thích lại cho trẻ vì sao quyết định như vậy, nhất là khi không theo ý trẻ.
Bước cuối hay bị bỏ qua nhất nhưng lại quan trọng: trẻ cần biết ý kiến của mình đã được nghe, kể cả khi kết quả khác điều mình muốn. Đó là cách quyền bày tỏ ý kiến trở thành thói quen tôn trọng trong gia đình, không chỉ là một bước thủ tục.
Góc nhìn cân bằng: tôn trọng trẻ không có nghĩa là trao gánh nặng cho trẻ
Có một mặt trái cần tránh: biến quyền bày tỏ ý kiến thành gánh nặng quyết định. Hỏi một đứa trẻ tám tuổi "con muốn ở với bố hay với mẹ" rồi coi câu trả lời là kết luận, thực chất là bắt trẻ gánh trách nhiệm cho sự tan vỡ của người lớn. Nhiều trẻ sau đó mang cảm giác có lỗi với người không được chọn.
Vì vậy, trong các thủ tục liên quan đến trẻ, người làm nghề thường hỏi theo cách mở: con thích điều gì ở mỗi nơi, con lo lắng điều gì, con muốn giữ những gì trong cuộc sống hiện tại. Từ đó người lớn tự rút ra nguyện vọng của trẻ mà không đặt trẻ vào thế phải tuyên bố chọn một người.
Cân bằng giữa tôn trọng và bảo vệ là tinh thần chung của nguyên tắc lợi ích tốt nhất của trẻ em. Ý kiến của trẻ là một phần của lợi ích đó, không đứng trên nó và cũng không bị gạt khỏi nó.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới 7 tuổi thì toà có hỏi ý kiến khi cha mẹ ly hôn không?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 chỉ bắt buộc xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi trở lên. Với con nhỏ hơn, toà vẫn xét quyền lợi mọi mặt của con và có thể tìm hiểu qua người chăm sóc, nhà trường. Riêng con dưới 36 tháng tuổi, nguyên tắc chung là giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp luật định khác.
Con 9 tuổi không đồng ý đổi tên thì cha mẹ có cách nào khác không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc thay đổi họ, tên cho người từ đủ 9 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó. Nếu con không đồng ý, cha mẹ nên tôn trọng và có thể chờ đến khi con lớn hơn để cùng bàn lại, thay vì tìm cách vượt qua ý kiến của con.
Ý kiến của trẻ được ghi nhận dưới hình thức nào?
Tuỳ thủ tục. Trong vụ việc ở toà, ý kiến của trẻ thường được ghi bằng văn bản hoặc biên bản lấy lời khai theo cách phù hợp với tuổi. Trong thủ tục hành chính như đổi tên, nhận con nuôi, sự đồng ý của trẻ được thể hiện trong hồ sơ theo mẫu và hướng dẫn của cơ quan tiếp nhận.
Trẻ có thể thay đổi ý kiến sau khi đã nói không?
Có. Nguyện vọng của trẻ thay đổi theo thời gian và hoàn cảnh. Ví dụ, sau ly hôn, khi điều kiện thay đổi và con từ đủ 7 tuổi có nguyện vọng khác, đó có thể là một căn cứ để xem xét yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con theo thủ tục luật định.
Nhà trường có phải hỏi ý kiến học sinh trước khi quyết định việc liên quan đến các em không?
Luật Trẻ em 2016 đặt trách nhiệm lắng nghe ý kiến trẻ cho cơ quan, tổ chức, trong đó có nhà trường, ở mức phù hợp với độ tuổi. Không phải quyết định nào cũng cần hỏi từng em, nhưng các quyết định ảnh hưởng trực tiếp như xử lý vi phạm nên cho học sinh trình bày.