Lợi ích tốt nhất của trẻ em là nguyên tắc theo đó mọi quyết định liên quan đến trẻ, dù do cha mẹ, nhà trường, cơ quan nhà nước hay toà án đưa ra, phải đặt câu hỏi "điều gì tốt nhất cho đứa trẻ này" lên hàng đầu, trước lợi ích của người lớn. Luật Trẻ em 2016 ghi đây là nguyên tắc bảo đảm thực hiện quyền trẻ em; nó cũng có mặt trong Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em mà Việt Nam phê chuẩn năm 1990.
Nguyên tắc nghe đơn giản nhưng hay bị hiểu sai theo hai hướng: hoặc coi là khẩu hiệu không có tác dụng thật, hoặc coi là "trẻ muốn gì được nấy". Bài này giải thích nguyên tắc vận hành ra sao, ai phải áp dụng, và những tình huống đời thường mà nó quyết định kết quả.
Vì sao trẻ em là "bên yếu thế" đặc biệt
Trong các nhóm được pháp luật che chở, trẻ em có vị trí riêng. Người tiêu dùng hay người lao động yếu thế vì thiếu thông tin hoặc sức mặc cả, nhưng họ vẫn tự nói được cho mình. Trẻ em thì phần lớn không tự đại diện được: không ký hợp đồng, không đi kiện, không chọn trường, không quyết định mình sống với ai. Mọi quyết định quan trọng về đời trẻ đều do người lớn đưa ra.
Vấn đề là người lớn ra quyết định thường có lợi ích riêng. Cha và mẹ khi ly hôn đều muốn giữ con, đôi khi vì tình thương, đôi khi vì tự ái hay vì tài sản. Nhà trường cân nhắc thành tích, cơ sở dịch vụ cân nhắc doanh thu. Nguyên tắc lợi ích tốt nhất buộc những người này tách lợi ích của mình ra và nhìn vào đứa trẻ như một chủ thể có quyền riêng.
Thêm một lý do nữa: hậu quả của quyết định sai với trẻ kéo dài rất lâu. Một hợp đồng bất lợi với người lớn thường thiệt về tiền; một quyết định sai về nơi ở, việc học hay sự an toàn của trẻ có thể ảnh hưởng tới cả quá trình trưởng thành. Vì thế luật không chỉ đòi tránh gây hại mà còn đòi chủ động tìm phương án tốt nhất trong những phương án có thể.
Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Một số luật khác có những cơ chế bảo vệ cho người chưa thành niên dưới 18 tuổi. Khi đọc một quy định, bạn cần để ý văn bản đang nói "trẻ em" hay "người chưa thành niên", vì phạm vi khác nhau.
Nguyên tắc này đòi người ra quyết định làm gì
Xem xét lợi ích của trẻ trước tiên. Không có nghĩa là lợi ích của trẻ là thứ duy nhất được cân nhắc, nhưng nó là yếu tố được đặt ở vị trí ưu tiên. Khi lợi ích của trẻ và của người lớn va nhau, người quyết định phải giải thích vì sao lựa chọn cuối cùng vẫn phục vụ trẻ.
Nhìn vào đứa trẻ cụ thể, không phải trẻ em nói chung. Một đứa trẻ bảy tuổi đã gắn bó với trường, bạn bè, ông bà ở một nơi sẽ có lợi ích khác với đứa trẻ hai tuổi. Không có công thức chung cho mọi trường hợp.
Xem xét nhiều mặt. Thường gồm an toàn thân thể, sức khoẻ, nhu cầu tình cảm và gắn bó, học tập, sự ổn định của môi trường sống, mối quan hệ với cả cha và mẹ, điều kiện vật chất. Điều kiện kinh tế chỉ là một yếu tố, không phải yếu tố quyết định.
Lắng nghe trẻ ở mức phù hợp. Ý kiến của trẻ là một phần để xác định lợi ích của trẻ, có sức nặng tăng dần theo tuổi và mức độ trưởng thành. Bài riêng trong danh mục này nói về các mốc tuổi mà luật yêu cầu hỏi ý kiến.
Ưu tiên phương án ít xáo trộn khi các phương án khác ngang nhau. Sự ổn định tự nó là một lợi ích của trẻ. Thay đổi môi trường sống, trường học liên tục thường gây hại nhiều hơn người lớn nghĩ.
Nguyên tắc xuất hiện ở đâu trong đời sống
Bảng dưới gom những nơi nguyên tắc lợi ích tốt nhất được áp dụng thường xuyên. Phần chi tiết thủ tục thuộc các luật chuyên ngành; ở đây chỉ nêu cách nguyên tắc định hướng quyết định.
| Lĩnh vực | Ai ra quyết định | Nguyên tắc định hướng thế nào |
|---|---|---|
| Cha mẹ ly hôn, giao con cho ai nuôi | Cha mẹ thoả thuận; không được thì toà án | Toà xét quyền lợi về mọi mặt của con; con từ đủ 7 tuổi được xem xét nguyện vọng (Luật Hôn nhân và gia đình 2014) |
| Nhận con nuôi | Cơ quan đăng ký nuôi con nuôi | Việc nuôi con nuôi phải vì lợi ích của trẻ, không vì mục đích khác của người nhận |
| Đăng tải hình ảnh, thông tin về trẻ | Cha mẹ, nhà trường, báo chí, người dùng mạng | Bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ; cân nhắc tác hại lâu dài trước nhu cầu chia sẻ |
| Trẻ tham gia tố tụng, làm việc với cơ quan chức năng | Cơ quan tiến hành tố tụng | Thủ tục thân thiện, có người đại diện hoặc người hỗ trợ, hạn chế tổn thương |
| Nhà trường xử lý vi phạm của học sinh | Nhà trường | Mục đích giáo dục đặt trên trừng phạt, tôn trọng nhân phẩm của trẻ |
| Cơ sở dịch vụ cho trẻ (trông trẻ, trung tâm, câu lạc bộ) | Chủ cơ sở | An toàn và quyền của trẻ đặt trước sự tiện lợi vận hành |
Dòng ly hôn là nơi nguyên tắc hay được nhắc nhất, nhưng không phải nơi duy nhất. Thực tế, phần lớn quyết định về lợi ích của trẻ diễn ra trong gia đình và trường học hằng ngày, không cần đến toà án.
Ví dụ giả định: chọn nơi ở cho con sau ly hôn
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng ở Gia Lai ly hôn. Con trai chín tuổi đang học lớp bốn ở trường gần nhà ông bà nội, nơi gia đình sống từ khi con hai tuổi. Người mẹ chuyển xuống TP Hồ Chí Minh làm việc với thu nhập cao hơn, muốn đưa con theo. Người cha ở lại, thu nhập thấp hơn nhưng sống cùng ông bà, thời gian dành cho con nhiều. Con nói thích ở với bố vì "ở đây có bạn".
Áp dụng nguyên tắc lợi ích tốt nhất, câu hỏi không phải ai thương con hơn hay ai giàu hơn. Toà sẽ cân nhắc sự ổn định của việc học và các mối gắn bó hiện có, thời gian và khả năng chăm sóc trực tiếp của mỗi bên, điều kiện vật chất, nguyện vọng của con với tư cách một đứa trẻ trên bảy tuổi, và khả năng mỗi bên tạo điều kiện để con giữ quan hệ với người còn lại.
Kết quả có thể nghiêng về người cha, nhưng không phải vì con "chọn bố". Nguyện vọng của con được xem xét như một yếu tố quan trọng, bên cạnh các yếu tố khác. Nếu điều kiện thay đổi, ví dụ việc chăm sóc không bảo đảm, người mẹ vẫn có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con. Người không trực tiếp nuôi vẫn có quyền, nghĩa vụ thăm nom và cấp dưỡng.
Ba hiểu lầm phổ biến
Nguyên tắc lợi ích tốt nhất thường bị biến thành lý lẽ cho những điều nó không nói. Ba hiểu lầm dưới đây hay gặp nhất trong tranh cãi gia đình và trên mạng xã hội:
- "Lợi ích tốt nhất là điều trẻ muốn." Không hẳn. Một đứa trẻ có thể muốn ở với người dễ dãi hơn, được chơi thiết bị điện tử nhiều hơn. Ý kiến của trẻ được tôn trọng và xem xét, nhưng người lớn có trách nhiệm cân nhắc cả những điều trẻ chưa nhìn thấy.
- "Lợi ích tốt nhất là điều kiện vật chất tốt nhất." Không đúng. Thu nhập cao hơn không tự động thắng. Sự gắn bó, thời gian chăm sóc, môi trường ổn định thường có sức nặng tương đương hoặc lớn hơn.
- "Nguyên tắc này cho phép tước quyền của cha hoặc mẹ." Không. Trẻ có quyền được chăm sóc, giữ quan hệ với cả cha và mẹ. Nguyên tắc lợi ích tốt nhất thường đòi hỏi duy trì cả hai mối quan hệ, trừ khi có nguy cơ thật sự cho trẻ như bạo lực, xâm hại.
Khi nghe ai đó viện dẫn "lợi ích của con" để biện minh cho một quyết định, bạn có thể hỏi lại: quyết định này đã xem xét những mặt nào của đứa trẻ, và đã lắng nghe trẻ chưa? Câu trả lời thường cho thấy nguyên tắc đang được dùng thật hay chỉ để làm lý lẽ.
Người lớn trong gia đình áp dụng nguyên tắc này thế nào
Không cần đợi đến toà án. Cha mẹ có thể dùng nguyên tắc lợi ích tốt nhất như một công cụ ra quyết định hằng ngày: chọn trường, chuyển nhà, cho con tham gia hoạt động, chia sẻ ảnh con lên mạng. Trước mỗi quyết định lớn, hãy thử viết ra hai cột: quyết định này phục vụ điều gì cho con, và phục vụ điều gì cho người lớn. Nếu cột thứ hai dài hơn nhiều, có lẽ cần nghĩ lại.
Khi cha mẹ không còn chung sống, nguyên tắc này đặc biệt hữu ích để hạ nhiệt mâu thuẫn. Thay vì tranh luận ai đúng ai sai, hai bên có thể cùng trả lời một câu hỏi chung: đứa trẻ cần gì trong một, ba, năm năm tới. Nhiều thoả thuận nuôi con bền vững được xây trên câu hỏi đó, không cần toà quyết định.
Khi có dấu hiệu trẻ bị bạo lực, xâm hại, bỏ mặc, lợi ích tốt nhất của trẻ đòi hỏi người lớn xung quanh phải báo cho cơ quan có thẩm quyền hoặc tổng đài bảo vệ trẻ em quốc gia. Đây không phải chuyện "việc nhà người ta" mà là trách nhiệm mà Luật Trẻ em 2016 đặt cho cơ quan, tổ chức, gia đình và cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Lợi ích tốt nhất của trẻ em có áp dụng cho người từ 16 đến dưới 18 tuổi không?
Luật Trẻ em 2016 áp dụng cho người dưới 16 tuổi. Người từ 16 đến dưới 18 tuổi là người chưa thành niên và vẫn được nhiều luật khác bảo vệ theo cơ chế riêng, như trong lao động, tố tụng, giao dịch dân sự. Tinh thần ưu tiên lợi ích của người chưa thành niên vẫn hiện diện trong các luật đó.
Toà có bắt buộc giao con theo nguyện vọng của con không?
Không bắt buộc. Với con từ đủ 7 tuổi trở lên, toà phải xem xét nguyện vọng của con, nhưng quyết định cuối cùng dựa trên quyền lợi về mọi mặt của con. Nguyện vọng là một yếu tố có sức nặng, không phải yếu tố duy nhất.
Cha mẹ đăng ảnh con lên mạng có vi phạm nguyên tắc này không?
Không phải mọi bức ảnh đều vi phạm. Vấn đề nằm ở nội dung và mức độ: ảnh làm lộ thông tin nhận diện, nơi học, hình ảnh gây xấu hổ có thể ảnh hưởng lâu dài đến trẻ. Trẻ em có quyền về bí mật đời sống riêng tư, nên cha mẹ cần cân nhắc từ góc nhìn của con khi lớn lên.
Nhà trường có phải áp dụng nguyên tắc lợi ích tốt nhất không?
Có. Nguyên tắc áp dụng cho mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân khi đưa ra quyết định liên quan đến trẻ em. Trong nhà trường, nó thể hiện ở cách xử lý vi phạm theo hướng giáo dục, tôn trọng nhân phẩm học sinh và bảo vệ thông tin cá nhân của trẻ.
Nguyên tắc này có ảnh hưởng đến tài sản riêng của trẻ không?
Có. Tài sản riêng của con chưa thành niên, như tiền được tặng cho, được thừa kế, do cha mẹ hoặc người giám hộ quản lý vì lợi ích của con. Việc định đoạt tài sản có giá trị lớn của con phải tính đến lợi ích của con và trong một số trường hợp phải có ý kiến của con theo độ tuổi.