Bộ luật Dân sự 2015 chia người chưa thành niên thành ba nhóm: dưới 6 tuổi thì giao dịch do người đại diện xác lập; từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi phải được người đại diện đồng ý, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi; từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được tự mình giao dịch, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và một số giao dịch khác luật yêu cầu phải được đồng ý.
Giao dịch vượt quá giới hạn đó không tự động mất hiệu lực. Người đại diện, thường là cha mẹ, có quyền yêu cầu toà tuyên bố vô hiệu trong một thời hạn nhất định. Đây là một cơ chế bảo vệ bên yếu thế điển hình, và nó đặt rủi ro lên người lớn giao dịch với trẻ. Bài giải thích từng nhóm tuổi, hệ quả khi giao dịch bị huỷ, và điều người bán, người cho vay nên biết.
Ba nhóm tuổi và phạm vi tự giao dịch
Bảng tóm tắt theo Bộ luật Dân sự 2015. "Người đại diện" thường là cha mẹ, hoặc người giám hộ khi không có cha mẹ.
| Nhóm tuổi | Tự giao dịch được | Cần người đại diện | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Không | Người đại diện xác lập, thực hiện giao dịch | Bé năm tuổi không tự mua bán; cha mẹ mua thay |
| Từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi | Giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi | Phải được người đại diện đồng ý với các giao dịch khác | Học sinh lớp 6 mua đồ ăn, văn phòng phẩm thì được; bán điện thoại của mình cho bạn cần cha mẹ đồng ý |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Hầu hết giao dịch dân sự | Giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác luật yêu cầu | Học sinh 16 tuổi tự mua máy tính bằng tiền làm thêm được; bán xe máy đứng tên mình cần cha mẹ đồng ý |
Mốc 15 tuổi gắn với khả năng lao động và có thu nhập riêng; luật thừa nhận ở tuổi này người trẻ đủ trưởng thành cho phần lớn giao dịch thường ngày, nhưng vẫn giữ lớp bảo vệ cho những tài sản có giá trị lớn, có đăng ký quyền sở hữu.
"Nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi" hiểu thế nào
Đây là cụm từ quan trọng nhất với nhóm từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi, và luật không liệt kê cụ thể. Cách hiểu thông thường: những giao dịch nhỏ, lặp lại, mà trẻ cùng tuổi trong điều kiện sống tương tự vẫn tự làm, như mua đồ ăn sáng, mua vở, đi xe buýt, mua món đồ chơi giá trị nhỏ. Tiêu chí là giá trị, tính chất và mức độ quen thuộc với đứa trẻ ở tuổi đó.
Một giao dịch có giá trị lớn so với mặt bằng chi tiêu của trẻ, hoặc có tính chất bất thường như bán tài sản, cầm cố, vay tiền, đăng ký dịch vụ trả phí định kỳ, rất khó được coi là nhu cầu sinh hoạt hằng ngày. Những giao dịch này cần sự đồng ý của người đại diện.
Ranh giới không cố định và có thể thay đổi theo hoàn cảnh: một khoản chi bình thường với một gia đình có thể là lớn với gia đình khác. Khi có tranh chấp, toà sẽ xem xét bối cảnh cụ thể. Người bán hàng cho trẻ nhỏ nên dùng cảm nhận thông thường: nếu món hàng không phải thứ trẻ cùng tuổi hay tự mua, hãy hỏi người lớn.
Khi nào giao dịch có thể bị yêu cầu huỷ, khi nào không
Có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu. Theo Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch do người chưa thành niên xác lập mà theo luật phải do người đại diện xác lập hoặc đồng ý, thì theo yêu cầu của người đại diện, toà tuyên bố giao dịch đó vô hiệu. Quyền yêu cầu thuộc về phía được bảo vệ, không phải phía người lớn giao dịch với trẻ.
Không bị vô hiệu: giao dịch chỉ đem lại quyền. Giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người chưa thành niên, như nhận tặng cho không kèm điều kiện, không bị vô hiệu vì lý do tuổi. Luật không có lý do để bảo vệ trẻ khỏi việc được nhận lợi ích.
Không bị vô hiệu: nhu cầu thiết yếu. Giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của người chưa đủ 6 tuổi cũng được luật chừa ra, vì không có ý nghĩa gì khi huỷ việc mua một hộp sữa.
Không bị vô hiệu: được thừa nhận sau khi đủ tuổi. Nếu người đã xác lập giao dịch khi chưa thành niên, sau khi thành niên lại thừa nhận hiệu lực của giao dịch đó, thì giao dịch không còn bị yêu cầu huỷ vì lý do này.
Thời hạn yêu cầu. Quyền yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu vì lý do này có thời hiệu, theo Bộ luật Dân sự 2015 là hai năm kể từ ngày giao dịch được xác lập. Hết thời hạn mà không ai yêu cầu thì giao dịch tiếp tục có hiệu lực.
Ví dụ giả định: chiếc điện thoại bán cho bạn cùng lớp
Ví dụ giả định: một học sinh 13 tuổi ở Vinh bán chiếc điện thoại được bố mẹ mua cho bạn cùng lớp với giá thấp hơn nhiều so với giá trị, để lấy tiền mua đồ khác. Hai tuần sau bố mẹ phát hiện, muốn lấy lại điện thoại. Bố mẹ của người mua nói "con nhà mình trả tiền sòng phẳng rồi". Cả hai đứa trẻ đều chưa đủ 15 tuổi.
Bán điện thoại không phải giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày của một học sinh 13 tuổi. Giao dịch này cần sự đồng ý của người đại diện; không có sự đồng ý thì bố mẹ người bán có quyền yêu cầu tuyên vô hiệu. Bố mẹ người mua, với tư cách người đại diện của đứa trẻ bên kia, cũng có quyền tương tự.
Hệ quả của giao dịch vô hiệu là các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận: trả lại điện thoại, trả lại tiền. Trên thực tế, chuyện như thế này nên được giải quyết bằng một cuộc nói chuyện giữa hai gia đình. Toà án là phương án cuối cùng; nguyên tắc pháp lý ở đây chủ yếu giúp hai bên biết ai có lý khi thương lượng.
Rủi ro của người lớn giao dịch với người chưa thành niên
Người bán hàng, người thu mua đồ cũ, người cho vay cần hiểu rằng rủi ro của giao dịch với trẻ nằm chủ yếu ở phía mình. Khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, bạn phải trả lại những gì đã nhận, trong khi việc đòi lại tài sản đã giao cho trẻ có thể khó khăn nếu trẻ đã tiêu hết hoặc làm mất. Luật cố ý thiết kế như vậy để người lớn cẩn trọng khi giao dịch với trẻ.
Với người thu mua đồ cũ, mua vàng, điện thoại, máy tính từ người trông còn trẻ, kiểm tra tuổi và hỏi ý kiến cha mẹ không chỉ là đạo đức nghề mà là quản trị rủi ro. Tài sản trẻ đem bán có thể là của cha mẹ, khi đó còn có thêm vấn đề người bán không có quyền định đoạt tài sản.
Cho người chưa thành niên vay tiền là trường hợp rủi ro nhất. Ngoài khả năng giao dịch bị huỷ, việc đòi nợ trẻ em bằng cách gây áp lực, đe doạ có thể vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Các tổ chức tín dụng, công ty tài chính thường có điều kiện riêng về độ tuổi khách hàng; người cho vay cá nhân không nên giao dịch với người dưới 18 tuổi khi không có cha mẹ tham gia.
Đồng ý thế nào để giao dịch của con được chắc chắn
Luật bảo vệ người chưa thành niên bằng cơ chế cần sự đồng ý, nên chiều ngược lại cũng quan trọng: khi bạn muốn giao dịch của con được chắc chắn, hãy thể hiện sự đồng ý một cách rõ ràng. Bộ luật Dân sự 2015 không bắt sự đồng ý luôn phải bằng văn bản, nhưng với giao dịch có giá trị, một dòng xác nhận có chữ ký của cha mẹ, hoặc tin nhắn ghi rõ nội dung, giúp tránh tranh cãi về sau.
Với những giao dịch mà con thực hiện thường xuyên, như mua sắm trực tuyến bằng tài khoản được cha mẹ cấp, đặt hạn mức chi tiêu rõ ràng cũng là một cách thể hiện sự đồng ý có giới hạn. Con hiểu mình được làm gì trong phạm vi nào, còn người bán và nhà cung cấp có căn cứ để tin rằng giao dịch được người đại diện chấp thuận.
Về phía người bán, khi giao dịch với khách chưa thành niên một món hàng giá trị, cách an toàn nhất là đề nghị có cha mẹ đi cùng hoặc xác nhận. Việc này có thể làm chậm một giao dịch, nhưng tránh được chuyện phải hoàn trả sau vài tháng. Đây cũng là cách thể hiện thiện chí, điều mà các bên trong mọi giao dịch đều được kỳ vọng.
Khi bạn là cha mẹ phát hiện con đã tự giao dịch
Nếu con bạn đã bán đồ, mua món đắt tiền, hay vay mượn mà không hỏi ý kiến, bạn có thể đi theo các bước sau để xử lý bình tĩnh và đúng quyền:
- Hỏi con về giao dịch: bán hay mua gì, với ai, giá bao nhiêu, khi nào, có giấy tờ, tin nhắn gì. Nghe con trước khi trách.
- Xác định nhóm tuổi của con và tính chất giao dịch theo bảng ở trên để biết giao dịch có cần sự đồng ý của bạn hay không.
- Liên hệ bên kia, trình bày rằng con chưa đủ tuổi tự xác lập giao dịch đó và đề nghị hoàn trả cho nhau. Giữ thái độ hợp tác, tránh đe doạ hay bêu riếu trên mạng.
- Nếu bên kia từ chối, lưu lại chứng cứ và cân nhắc yêu cầu toà tuyên bố giao dịch vô hiệu trong thời hạn luật định. Với số tiền nhỏ, thương lượng thường hiệu quả hơn.
- Nếu giao dịch có dấu hiệu lừa đảo, dụ dỗ, ép buộc trẻ, báo cơ quan công an nơi gần nhất thay vì chỉ xử lý như tranh chấp dân sự.
Khi giá trị lớn hoặc liên quan tài sản có đăng ký, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ người làm nghề luật xem trực tiếp giấy tờ trước khi gửi yêu cầu cho bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Con 16 tuổi có được tự ký hợp đồng mua xe máy không?
Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi tự mình xác lập phần lớn giao dịch dân sự, nhưng giao dịch liên quan đến động sản phải đăng ký như xe máy cần được người đại diện đồng ý. Ngoài ra, việc đăng ký và sử dụng xe còn chịu các quy định riêng về độ tuổi điều khiển phương tiện.
Con được ông bà cho tiền, cho vàng thì có cần cha mẹ đồng ý mới nhận không?
Việc nhận tặng cho không kèm điều kiện chỉ làm phát sinh quyền cho người chưa thành niên, nên không bị vô hiệu vì lý do tuổi. Tài sản riêng của con chưa thành niên thường do cha mẹ quản lý vì lợi ích của con cho tới khi con đủ tuổi tự quản lý theo luật.
Hết hai năm mà cha mẹ không yêu cầu huỷ thì giao dịch có còn bị huỷ được không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu vì người chưa thành niên xác lập là hai năm kể từ ngày giao dịch được xác lập. Hết thời hiệu mà không có yêu cầu thì giao dịch tiếp tục có hiệu lực.
Người bán không biết khách hàng chưa đủ tuổi thì có được bảo vệ không?
Việc không biết không làm thay đổi quyền yêu cầu huỷ của người đại diện. Khi giao dịch bị huỷ, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Sự thiện chí của người bán có thể được xem xét khi giải quyết các vấn đề bồi thường, nhưng không ngăn được việc huỷ giao dịch.
Con dưới 15 tuổi đăng ký dịch vụ trả phí trên mạng bằng thẻ của cha mẹ thì xử lý thế nào?
Đây thường không phải giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi. Cha mẹ nên liên hệ ngay nhà cung cấp và ngân hàng, trình bày sự việc, yêu cầu dừng và xem xét hoàn tiền. Đồng thời, cài đặt lại xác thực thanh toán để tránh lặp lại.