Bạn được nói về một vụ việc có thật, nhưng khi chưa có bản án thì không nên khẳng định người bị bắt, bị khởi tố là kẻ phạm tội, không nên gắn tên, ảnh, nơi ở của họ với lời buộc tội, và càng không nên lan truyền thông tin chưa kiểm chứng. Giới hạn này đến từ hai nguồn: tinh thần của nguyên tắc suy đoán vô tội và các quyền về danh dự, nhân phẩm, hình ảnh mà Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ.
Mạng xã hội làm thay đổi hẳn quy mô của chuyện "bàn tán". Trước đây, lời đồn về một người hàng xóm bị bắt chỉ đi trong một xóm. Giờ đây, một bài đăng có thể đi tới hàng chục nghìn người trong một buổi tối, và tồn tại gần như mãi mãi. Bài này nhìn vào thói quen chia sẻ quen thuộc dưới góc nguyên tắc pháp lý, để bạn biết chỗ nào là thông tin, chỗ nào là phán xét thay toà.
Vì sao một nguyên tắc tố tụng lại liên quan đến bài đăng của bạn
Về mặt chữ, suy đoán vô tội ràng buộc trực tiếp cơ quan tiến hành tố tụng. Một người dùng mạng xã hội không phải là cơ quan điều tra, nên có người lập luận rằng nguyên tắc không áp dụng cho mình. Lập luận đó đúng một nửa.
Nửa còn lại nằm ở chỗ: Hiến pháp 2013 nêu nguyên tắc này như một quyền của con người, và các quyền nhân thân trong Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của mọi cá nhân trước mọi chủ thể khác. Khi bạn khẳng định một người phạm tội trong khi toà chưa kết luận, bạn đang đưa ra một thông tin có thể sai về một vấn đề nghiêm trọng bậc nhất đối với danh dự của họ. Nếu sau đó họ không bị kết tội, thông tin của bạn trở thành thông tin sai.
Nói cách khác, suy đoán vô tội cho bạn một thước đo rất tiện: cho tới khi có bản án có hiệu lực, cách mô tả đúng sự thật duy nhất là mô tả tư cách tố tụng và hành vi bị nghi ngờ. Mọi khẳng định vượt quá điều đó là bạn tự chịu rủi ro về tính đúng sai.
Ngoài ra còn các quy định riêng về an ninh mạng và xử phạt hành chính đối với việc đăng tải thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự người khác trên mạng. Bài này không đi vào mức xử lý cụ thể; điều cần nhớ là đây không phải vùng không có luật.
Bài đăng nào đi quá giới hạn
Bảng so sánh vài kiểu bài đăng thường gặp với cách viết giữ được thông tin mà không phán xét thay toà. Đây là gợi ý theo nguyên lý, không phải danh mục vi phạm chính thức.
| Kiểu bài đăng | Vấn đề | Cách viết an toàn hơn |
|---|---|---|
| "Bắt được tên trộm xe ở ngõ X", kèm ảnh mặt người bị giữ | Khẳng định có tội và dùng hình ảnh để bêu riếu | Thông báo khu vực có vụ mất xe, đã báo cơ quan chức năng, không đăng mặt người bị giữ |
| Đăng tên, số điện thoại, địa chỉ người bị khởi tố để "mọi người cảnh giác" | Lộ thông tin cá nhân, có thể kéo theo quấy rối người nhà | Chỉ nói về loại hành vi để người khác cảnh giác, không kèm danh tính |
| Chia sẻ lại bài của trang lạ "nghe nói ông Y bị bắt vì…" | Lan truyền tin chưa kiểm chứng | Không chia sẻ cho tới khi có nguồn chính thức |
| Bình luận "loại này phải tử hình" | Phán xét và kích động dưới bài về một người chưa bị xét xử | Không bình luận về mức xử lý người cụ thể |
| Đăng ảnh vợ con, nhà cửa của người bị bắt | Kéo người không liên quan vào, xâm phạm đời tư | Không đăng |
Điểm chung của các cách viết an toàn là tách sự việc khỏi con người. Bạn vẫn có thể cảnh báo cộng đồng về một kiểu hành vi, một khu vực có vụ việc, mà không biến một cá nhân cụ thể thành bia đỡ khi pháp luật chưa nói gì về họ.
Bốn quyền của người bị nhắc tên mà bạn nên biết
Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Đây là quyền nhân thân trong Bộ luật Dân sự 2015. Người bị đưa thông tin sai làm ảnh hưởng xấu tới danh dự có quyền yêu cầu người đưa tin gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi và bồi thường thiệt hại.
Quyền đối với hình ảnh. Việc sử dụng hình ảnh của một cá nhân về nguyên tắc phải được người đó đồng ý, trừ một số trường hợp luật cho phép như hoạt động công cộng hay vì lợi ích chung. Dùng ảnh để xúc phạm, bêu riếu người khác là trường hợp luật không cho phép.
Quyền về đời sống riêng tư và thông tin cá nhân. Địa chỉ, số điện thoại, nơi làm việc, thông tin gia đình là thông tin cá nhân. Đăng chúng kèm lời buộc tội vừa xâm phạm đời tư vừa có thể đưa người nhà vào nguy cơ bị quấy rối.
Quyền của trẻ em liên quan. Khi vụ việc có trẻ em, kể cả trẻ là người bị nghi hay là con của người bị bắt, pháp luật về trẻ em yêu cầu bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ. Đăng ảnh, tên, trường học của trẻ trong các bài kiểu này gây tổn thương rất khó sửa.
Một ví dụ giả định: từ bài cảnh báo đến bài bêu riếu
Ví dụ giả định: một tiệm tạp hoá ở Cần Thơ bị lấy trộm tiền trong ngăn kéo. Chủ tiệm xem camera thấy một thanh niên vào tiệm lúc trưa, liền cắt ảnh mặt đăng lên trang khu phố với dòng chữ "Thằng này ăn trộm, ai biết nhà nó ở đâu báo giúp". Bài được chia sẻ rộng, có người tìm ra tên và nơi làm việc của thanh niên, rồi gắn thẻ công ty anh ta.
Hai ngày sau, cơ quan công an xác định tiền bị lấy bởi một người khác vào tiệm sau đó mười phút. Thanh niên trong ảnh chỉ vào mua nước. Lúc này bài đăng đã có hàng nghìn lượt chia sẻ, công ty của anh đã gọi anh lên hỏi chuyện.
Chủ tiệm có quyền báo tin cho cơ quan công an và cung cấp đoạn camera. Đó là con đường đúng. Điều vượt giới hạn là đứng ra kết luận và kêu gọi cộng đồng truy tìm. Trong tình huống này, chủ tiệm có thể bị yêu cầu gỡ bài, xin lỗi công khai, bồi thường tổn thất tinh thần và thu nhập nếu thanh niên chứng minh được thiệt hại. Những người chia sẻ kèm lời lẽ xúc phạm cũng không hoàn toàn đứng ngoài.
Trước khi đăng hoặc chia sẻ, tự hỏi năm câu
Năm câu dưới đây không tốn quá một phút, nhưng giúp bạn tránh phần lớn rủi ro khi viết về người đang vướng vào một vụ việc.
- Thông tin này đến từ đâu: cơ quan có thẩm quyền, báo chính thống, hay một trang ẩn danh?
- Người được nhắc đang ở tư cách gì: bị tố giác, bị mời làm việc, bị khởi tố, hay đã bị kết án bằng bản án có hiệu lực?
- Câu chữ của bạn có khẳng định điều mà chỉ toà mới được kết luận không?
- Bài đăng có cần tên, ảnh, nơi ở của người đó không, hay chỉ cần nói về sự việc là đủ?
- Nếu ngày mai người này được kết luận không liên quan, bạn có sẵn sàng đăng cải chính với cùng mức độ lan truyền không?
Nếu có câu trả lời làm bạn ngập ngừng, cách an toàn nhất là không đăng. Việc báo tin cho cơ quan có thẩm quyền luôn là con đường đúng, và không cần phải đi kèm bài đăng công khai nào.
Bạn vẫn được làm gì khi biết về một vụ việc
Giới hạn ở trên không có nghĩa là bạn phải làm ngơ. Pháp luật khuyến khích người dân tố giác tội phạm và cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Nếu bạn chứng kiến một sự việc, có đoạn ghi hình, biết người làm chứng, thì nơi phù hợp để đưa những thứ đó tới là cơ quan công an hoặc viện kiểm sát, không phải phần bình luận dưới một bài đăng. Thông tin đến đúng nơi có giá trị hơn nhiều so với thông tin lan rộng.
Bạn cũng vẫn được cảnh báo cộng đồng về một kiểu rủi ro. Ví dụ giả định: một khu dân cư liên tiếp mất xe đạp điện vào ban đêm. Một bài đăng nhắc mọi người khoá xe kỹ, gửi xe vào nơi có người trông, và báo cho công an phường, xã khi thấy dấu hiệu bất thường là thông tin hữu ích. Bài đăng không cần ảnh mặt ai, không cần tên ai.
Khi vụ việc đã có bản án có hiệu lực, việc nhắc lại sự việc đúng như bản án đã tuyên là thông tin có căn cứ. Ngay cả lúc đó, cách bạn dùng lời lẽ vẫn chịu các giới hạn chung về xúc phạm danh dự, và thông tin về người thân, con cái của người bị kết án vẫn là vùng nên tránh.
Nếu bạn lỡ đăng rồi
Gỡ bài sớm là việc nên làm đầu tiên, kể cả khi bạn chưa chắc mình sai. Bài còn trên mạng càng lâu thì thiệt hại tiềm năng càng lớn, và người bị nhắc tên càng có nhiều căn cứ để cho rằng bạn cố ý.
Nếu sau đó có thông tin người được nhắc không liên quan hoặc không bị khởi tố, hãy đăng cải chính ở cùng chỗ đã đăng bài cũ, với lời lẽ rõ ràng. Một lời xin lỗi thật, đặt đúng nơi, thường làm dịu tranh chấp hơn bất kỳ lời giải thích dài nào.
Nếu nhận được yêu cầu gỡ bài, cải chính hoặc yêu cầu bồi thường, đừng tranh cãi công khai thêm. Ghi lại thời điểm đăng, thời điểm gỡ, những gì bạn đã làm để khắc phục. Những việc này là tình tiết được cân nhắc nếu sự việc đi tới toà án. Với yêu cầu bồi thường có giá trị lớn, nên nhờ người làm nghề luật xem trước khi trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Chia sẻ lại bài của người khác thì mình có chịu trách nhiệm không?
Người chia sẻ không phải tác giả, nhưng việc chia sẻ góp phần lan truyền thông tin. Nếu bạn chia sẻ kèm lời khẳng định hay lời lẽ xúc phạm, mức độ liên quan của bạn càng rõ. Cách an toàn là không chia sẻ những bài gắn danh tính người bị nghi khi chưa có bản án.
Báo chính thống đã đưa tên người bị khởi tố thì mình đăng lại được không?
Thông tin chính thức về việc ai đó bị khởi tố về tội gì là thông tin có thể nhắc lại nếu đúng. Điều cần tránh là thêm lời kết luận rằng người đó có tội hoặc bình luận xúc phạm. Giữ nguyên tư cách tố tụng mà nguồn chính thức đã dùng.
Đăng camera ghi cảnh người lạ vào nhà mình có vi phạm không?
Cung cấp đoạn camera cho cơ quan có thẩm quyền là việc nên làm. Đăng công khai kèm lời buộc tội và kêu gọi truy tìm là chỗ dễ vượt giới hạn, nhất là khi hình ảnh có thể nhận ra một người chưa chắc đã có lỗi. Nên hỏi ý kiến cơ quan đang xử lý trước khi công bố.
Nói chuyện trong nhóm kín vài chục người có bị coi là lan truyền không?
Nhóm kín vẫn là nơi nhiều người đọc, và nội dung có thể bị chụp lại đưa ra ngoài. Phạm vi nhỏ có thể ảnh hưởng tới đánh giá mức độ thiệt hại, nhưng không làm một khẳng định sai trở thành đúng.
Mình chỉ hỏi "có phải người này không?" thì có sao không?
Câu hỏi kèm ảnh, tên một người trong bối cảnh một vụ việc vẫn có thể khiến người đọc hiểu rằng người đó liên quan. Hình thức câu hỏi không xoá được ảnh hưởng tới danh dự nếu thông tin sai. Cách hợp lý là gửi câu hỏi cho cơ quan đang xử lý.
Người bị bình luận sai có thể yêu cầu nền tảng mạng xã hội gỡ bài không?
Có thể dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng, và có thể gửi yêu cầu tới cơ quan có thẩm quyền theo quy định về quản lý thông tin trên mạng. Song song, họ vẫn có quyền yêu cầu người đăng gỡ bỏ, cải chính và bồi thường theo Bộ luật Dân sự 2015.