Về pháp lý, một người chưa bị toà án kết tội bằng bản án đã có hiệu lực thì chưa được coi là có tội, nên gọi họ là "tội phạm" hay "kẻ phạm tội" là đi trước pháp luật. Tuỳ giai đoạn, họ là người bị tố giác, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can hoặc bị cáo, và mỗi tên gọi ứng với một tình trạng pháp lý khác nhau.
Chuyện gọi tên nghe có vẻ là chuyện chữ nghĩa. Nhưng trong đời sống, một chữ "tội phạm" gắn lên ai đó có thể đi theo họ rất lâu, kể cả khi sau đó họ được đình chỉ hoặc được tuyên không có tội. Bài này sắp xếp các tên gọi theo trình tự, nói rõ mỗi tên gọi có nghĩa gì, và cách nói thế nào cho đúng.
Các tên gọi theo từng giai đoạn
Bảng dưới dùng cách gọi trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Bộ luật Hình sự 2015. Cách hiểu ở cột cuối là mức phổ thông; khi cần chính xác cho một vụ việc, nên đọc định nghĩa trong văn bản hiện hành.
| Tên gọi | Xuất hiện khi nào | Đã bị coi là có tội chưa |
|---|---|---|
| Người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố | Có người báo tin hoặc cơ quan kiến nghị xem xét hành vi của họ | Chưa, đang ở giai đoạn kiểm tra tin báo |
| Người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt | Bị giữ, bị bắt theo thủ tục tố tụng | Chưa, đây là biện pháp để ngăn chặn hoặc điều tra |
| Người bị tạm giữ | Có quyết định tạm giữ | Chưa |
| Bị can | Có quyết định khởi tố bị can | Chưa, đã chính thức bị buộc tội về một tội cụ thể |
| Bị cáo | Toà án quyết định đưa ra xét xử | Chưa, đang chờ toà phán quyết |
| Người bị kết án | Bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật | Có, đây là thời điểm tội được xác định |
Ba nhóm "người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo" được luật gom chung vào khái niệm người bị buộc tội. Chỉ đến dòng cuối cùng, khi bản án có hiệu lực, một người mới được coi là có tội theo nghĩa pháp lý.
Vì sao "bị can" không phải là "tội phạm"
Bị can là người bị khởi tố về hình sự. Quyết định khởi tố bị can cho thấy cơ quan điều tra có căn cứ để nghi ngờ và cần điều tra người đó về một tội danh cụ thể. Nó không phải là kết luận về tội. Rất nhiều bị can sau đó được đình chỉ điều tra, được đổi tội danh nhẹ hơn, hoặc được tuyên không có tội.
Từ "tội phạm" trong Bộ luật Hình sự 2015 có nghĩa chính xác là một hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong bộ luật, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện có lỗi. Khi nói ai đó "là tội phạm", người nói đã khẳng định toàn bộ các yếu tố đó: có hành vi, hành vi đó là tội, người đó có lỗi. Đó chính là những điều toà án phải xác định sau phiên xét xử.
Trong ngôn ngữ đời thường, chữ "tội phạm" hay được dùng để chỉ người, kiểu "bắt được tên tội phạm". Cách dùng đó phổ biến, nhưng khi nói về một người cụ thể chưa có bản án, nó gây hiểu nhầm nghiêm trọng. Cách an toàn là nói về hành vi bị nghi ngờ và tư cách tố tụng: "người bị khởi tố về tội trộm cắp tài sản", "bị cáo trong vụ án lừa đảo".
Những chỗ dễ nói sai nhất
"Đối tượng" có đúng không? Chữ "đối tượng" thường xuất hiện trong thông tin của cơ quan chức năng và trên báo. Nó trung tính hơn "tội phạm" nhưng vẫn mơ hồ. Khi viết về một người cụ thể, dùng đúng tư cách tố tụng như bị can, bị cáo giúp người đọc hiểu vụ việc đang ở đâu.
"Nghi phạm" thì sao? Nghi phạm có nghĩa là người bị nghi phạm tội, nên về chữ nghĩa nó không khẳng định có tội. Tuy vậy, đây không phải thuật ngữ trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, và khi đã có tư cách rõ ràng thì nên dùng tư cách đó.
"Bị kết án sơ thẩm" đã là người phạm tội chưa? Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực nếu còn trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị hoặc đang bị kháng cáo, kháng nghị. Cách nói chính xác là "bị toà sơ thẩm tuyên phạt", không phải "đã bị kết tội" theo nghĩa cuối cùng.
"Người từng ngồi tù" có mãi là người có tội? Người bị kết án sau khi chấp hành xong hình phạt và đủ điều kiện thì được xoá án tích theo Bộ luật Hình sự 2015, khi đó được coi như chưa bị kết án. Gọi họ là "tội phạm" sau đó là trái với tinh thần luật.
"Người bị tố cáo" thì sao? Bị một người khác tố cáo hay tố giác chưa phải là bị buộc tội. Ở giai đoạn này cơ quan có thẩm quyền mới đang kiểm tra, xác minh. Nhiều tin tố giác không dẫn tới khởi tố.
Gọi sai tên gây ra hậu quả gì
Hậu quả đầu tiên rơi vào người bị gọi sai. Một người buôn bán nhỏ bị gọi là "kẻ lừa đảo" trên mạng có thể mất khách ngay trong tuần đó, dù sau này vụ việc được kết luận là tranh chấp dân sự. Người làm công sở bị đồng nghiệp gọi là "tội phạm" thì gần như không thể quay lại môi trường cũ, kể cả khi vụ án bị đình chỉ.
Hậu quả thứ hai rơi vào chính người nói. Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân; thông tin sai làm ảnh hưởng xấu đến danh dự, uy tín của người khác thì người bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính và đòi bồi thường. Trường hợp loan tin sai nghiêm trọng còn có thể bị xử lý theo quy định khác. Nói "là tội phạm" khi chưa có án là một khẳng định có thể bị chứng minh là sai.
Hậu quả thứ ba khó thấy hơn: tạo áp lực lên quá trình tố tụng. Khi dư luận đã kết luận trước, những người tham gia tố tụng có thể chịu sức ép, người làm chứng có thể khai theo điều mọi người đã tin. Nguyên tắc suy đoán vô tội có mặt một phần để chống lại chính sức ép đó.
Cách nói đúng trong vài tình huống thường gặp
Các câu dưới đây là gợi ý cách diễn đạt trung tính. Chúng không làm giảm thông tin, chỉ giữ cho câu nói đúng với tình trạng pháp lý.
- Thay vì "thằng X ăn cắp tiền công ty", hãy nói "anh X đang bị điều tra về việc thất thoát tiền ở công ty".
- Thay vì "tên lừa đảo đã bị bắt", hãy nói "một người bị bắt vì bị nghi lừa đảo" hoặc "bị can trong vụ lừa đảo".
- Thay vì "kẻ giết người ra toà hôm nay", hãy nói "bị cáo trong vụ án giết người được đưa ra xét xử".
- Khi bản án sơ thẩm vừa tuyên, hãy nói "toà sơ thẩm tuyên phạt bị cáo…", kèm thông tin bản án còn có thể bị kháng cáo nếu đúng như vậy.
- Khi vụ việc bị đình chỉ hoặc người đó được tuyên không có tội, hãy nói rõ điều đó, và nếu trước đây bạn đã nói về họ thì nên cập nhật.
- Với người đã chấp hành xong án và được xoá án tích, không nhắc lại quá khứ của họ như một nhãn dán, nhất là trong môi trường làm việc.
Ví dụ giả định trong một khu chung cư
Ví dụ giả định: trong nhóm chat cư dân một chung cư ở Thành phố Hồ Chí Minh, có người đăng ảnh một cư dân tầng tám bị công an mời về trụ sở, kèm dòng chữ "tội phạm ma tuý sống ngay trong toà nhà mình". Trong hai giờ, bài đăng có hàng trăm lượt chia sẻ, kèm tên và số căn hộ.
Một tuần sau, người cư dân này trở về. Cơ quan chức năng xác định anh chỉ được mời làm việc với tư cách người biết sự việc liên quan đến một người thuê nhà khác. Nhưng bức ảnh và dòng chữ đã lan khắp các nhóm. Con anh bị bạn cùng lớp hỏi, chủ nhà nơi anh làm thêm cũng hỏi.
Ở đây, ngay cả câu chính xác nhất lúc đó, "một cư dân được mời làm việc", cũng không cần thiết phải kèm tên và số căn hộ. Câu "tội phạm ma tuý" thì vừa sai về tư cách, vừa sai về sự thật. Người đăng và những người chia sẻ có thể bị yêu cầu gỡ bài, xin lỗi, và bồi thường thiệt hại tinh thần theo luật dân sự.
Nếu chính bạn bị gọi sai tên
Bước đầu tiên là lưu lại bằng chứng: chụp màn hình bài viết có thời gian, đường dẫn, tên tài khoản, các bình luận, lượt chia sẻ. Bài có thể bị xoá sau khi bạn phản ứng, nên lưu trước khi làm gì khác.
Bước thứ hai là yêu cầu người đăng gỡ bỏ, cải chính. Một lời yêu cầu bằng văn bản ngắn gọn, nêu rõ thông tin nào sai và tình trạng pháp lý thật của bạn, thường hiệu quả hơn tranh cãi trong phần bình luận. Nếu bài đăng trên nền tảng mạng xã hội, bạn có thể dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng.
Bước thứ ba, nếu thiệt hại đáng kể, là cân nhắc yêu cầu bồi thường theo luật dân sự hoặc gửi đơn tới cơ quan có thẩm quyền. Đây là việc nên có người làm nghề luật xem trước, vì cần đánh giá thông tin nào là sai, thiệt hại chứng minh được đến đâu. Trường hợp bạn đang là bị can thật sự, việc phản hồi công khai cũng cần thận trọng để không ảnh hưởng tới vụ án của chính mình. Phản hồi bình tĩnh, chỉ nêu sự thật về tư cách pháp lý của mình, thường giữ được thiện cảm của người đọc hơn là lời lẽ gay gắt. Nếu sau đó vụ việc được đình chỉ hoặc bạn được tuyên không có tội, hãy giữ lại văn bản đó; nó là căn cứ mạnh nhất để yêu cầu người đã đăng tin cải chính.
Câu hỏi thường gặp
Báo chí gọi một người là "đối tượng" có vi phạm suy đoán vô tội không?
Chữ "đối tượng" là cách gọi phổ biến, không tự nó khẳng định có tội. Điều quan trọng là toàn bộ bài viết có kết luận thay toà hay không. Một bài dùng chữ "đối tượng" nhưng khẳng định người đó chắc chắn đã gây án vẫn đi ngược tinh thần nguyên tắc.
Người bị khởi tố bị can thì có còn đi làm, đi học được không?
Việc bị khởi tố không tự động làm mất quyền đi làm hay đi học. Nếu không bị tạm giam, người đó vẫn sinh hoạt bình thường trong giới hạn các biện pháp ngăn chặn được áp dụng, như cấm đi khỏi nơi cư trú. Nơi làm việc có thể áp dụng các biện pháp theo luật lao động nhưng phải có căn cứ.
Đã có kết luận điều tra đề nghị truy tố thì có được gọi là phạm tội chưa?
Chưa. Kết luận điều tra và cáo trạng thể hiện quan điểm của cơ quan điều tra và viện kiểm sát. Toà án vẫn phải xét xử, xem xét chứng cứ và có thể tuyên khác. Chỉ bản án kết tội đã có hiệu lực mới xác định một người có tội.
Người được miễn trách nhiệm hình sự thì có bị coi là có tội không?
Miễn trách nhiệm hình sự có nghĩa là người đó không phải chịu trách nhiệm hình sự cho hành vi theo các căn cứ luật định, nên không có bản án kết tội. Cách gọi phù hợp là nói đúng quyết định đã được ban hành, không gọi họ là người bị kết án.
Có được nói về tiền án của người khác không?
Thông tin về án tích là thông tin cá nhân nhạy cảm. Với người đã được xoá án tích, luật coi như chưa bị kết án, nên nhắc lại công khai có thể xâm phạm quyền của họ. Kể cả khi chưa xoá án tích, đăng tải để bêu riếu cũng có thể bị yêu cầu gỡ bỏ và bồi thường.